Сёння Міклаш Харашці сыходзіць з пасады Прадстаўніка па свабодзе СМІ АБСЕ

10 сакавіка Міклаш Харашці, былы вугорскі дысідэнт, дэпутат парламента, пісьменнік і журналіст, завяршае свой 6-гадовы тэрмін у якасці Прадстаўніка па свабодзе СМІ Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ). У сваім інтэрв’ю рэдактарцы сайта АБСЕ Сары Крозьер спадар Харашці распавёў пра сваю працу па гэтай пасадзе і пра тое, у чым ён бачыць галоўныя выклікі часу.

Фота з сайта АБСЕ 

— Як бы Вы ахарактарызавалі сітуацыю, у якой сёння працуюць журналісты ў рэгіёне АБСЕ?

— За апошнія 10 гадоў сітуацыя пагоршылася. Але я думаю, гэта адбылося з-за таго, што ў нас былі цудоўныя дзесяць гадоў перад гэтым — постсавецкія краіны прызналі свабоду выказвання за ўсеагульнае права, калі ў іх з’явілася жывая грамадзянская супольнасць і калі супраць гэтых працэсаў распачалося нешта накшталт «антырэфармацыі». Але абнадзейвае сам факт, што развіццё грамадзянскай супольнасці дасягнула такога высокага ўзроўню, які вымушае ўрады ўвязвацца ў гэтую «бойку»…

— Што Вы лічыце галоўнымі выклікамі часу?

— Я б назваў тры. Па-першае, гэта тэлебачанне, якое шмат у якіх постсавецкіх краінах знаходзіцца ў руках уладаў, што пазбаўляе сэнсу размовы пра свабодныя выбары ў такіх дзяржавах.

Па-другое, гэта ўзмацненне гвалту ў дачыненні да журналістаў — дастаткова ўзгадаць апошні шэраг забойстваў кіргізскіх журналістаў.

І, па-трэцяе, і на захад, і на ўсход ад Вены паўстае новая пагроза — спробы рэгуляваць Інтэрнет і падпарадкаваць яго нацыянальным уладам, што па сутнасці немагчыма. Размова ідзе не проста пра фільтраванне альбо блакаванне сайтаў — трэба ўзгадаць і адсутнасць плюразлізму ў пытанні валодання правайдэрамі інтэрнет-паслугаў, хаця ён мусіць быць. Мы назіраем, як законы прымяняюцца ў дачыненні да Інтэрнету палітычным чынам, а гэта значыць - адвольным і выбарачным.

— Ці ўдалося Вам дасягнуць усяго, на што Вы спадзяваліся, за шэсць гадоў працы ў якасці Прадстаўніка па свабодзе СМІ АБСЕ?

— Успаміны пра кожнага забітага журналіста могуць зрабіць любыя намаганні марнымі, а словы пра нейкія поспехі — проста смешнымі. Але ў тым, што тычыцца дасягненняў, я б адзначыў дзве рэчы. Першая — нам удавалася праз сваё ўмяшальніцтва абараніць журналістаў і СМІ, якія знаходзіліся ў небяспецы. У некаторых выпадках атрымлівалася нават вызваліць журналістаў з турмы, а гэта канкрэтная дапамога.

Другая рэч — гэта прадукаванне і распаўсюд ідэяў. Гэта не абавязкова павінен быць закон — законы можна выкруціць і навыварат. Сапраўдны прагрэс — у замацаванні ідэі і прызнанні каштоўнасці. Мы рабілі гэта праз аналіз заканадаўства, прэс-рэлізы, канферэнцыі. І мы бачылі, як нашы ідэі абмяркоўваліся ўдзельнікамі, а такое абмеркаванне можа надаць нават большы імпульс, чым закон.

Але з улікам нашых парадаў было прынята і дастаткова законаў датычна медыяў, — па дэманапалізацыі, дэкрыміналізацыі, лібералізацыі і г.д.

— Вы казалі пра дапамогу канкрэтным людзям. Часткай Вашай працы было адсочванне судоў і наведванне журналістаў у зняволенні. Якая была іх рэакцыя?

— Рэакцыя была вельмі станоўчая. Напрыклад, я наведваў Эйнулу Фатулаева, які праводзіў журналісцкія расследванні ў Азербайджане і быў асуджаны на восем з паловай гадоў зняволення па палітычных матывах — за «ачарненне імя» вёскі, няўплату падаткаў і падбухторванне да тэрарызму. Ён спыніў сваю галадоўку пратэсту пасля таго, як я наведаў яго, і напісаў мне ліст.

Я цешуся, што дзякуючы АБСЕ я меў магчымасць змагацца за справядлівасць. Я пачаў рабіць гэта як дысідэнт, сам быў асуджаны на зняволенне, а ў АБСЕ здолеў гучна гаварыць ад імя іншых. Час ад часу даводзіцца чуць — маўляў, грамадскі пратэст толькі пагаршае становішча людзей, уцягнутых у такія справы, але звычайна гэта не так. Наведванне зняволеных не часта прыводзіць да паляпшэння ўмоваў іх утрымання, але амаль заўсёды спыняе іх пагаршэнне.

— Вы ўзгадвалі пагрозу свабодзе СМІ ў Інтэрнеце. Але ці ёсць у гэтага пытання адваротны бок? Ці могуць новыя медыі, такія як блогі і сацыяльныя сеткі, дапамагчы журналістам у краінах, дзе свабода СМІ знаходзіцца пад пагрозай?

— Сапраўды, гэткія сеткі могуць мець мабілізуючую сілу і здольныя быць своеасаблівым адказам на перашкоды свабоднаму абарачэнню інфармацыі. Але памылкова было б верыць у тое, што масавая камунікацыя без структуры здолее замяніць патрэбу ў сапраўднай журналістыцы. Twitter — гэта не журналістыка, у ім вы не знойдзеце той разумнай дыскусіі па нейкіх тэмах, якая ў выніку і стварае дэмакратыю.

— АБСЕ — арганізацыя ўнікальная, а часам і складаная. Ці ёсць у Вас нейкія парады для свайго пераемніка?

— Быць «сляпым» геаграфічна, але не быць сляпым да праблемаў. Знайсці дакладны механізм камунікацыі — для ўнутранай перапіскі, для нефармальных перамоваў з дыпламатамі, для прэс-канферэнцый і візітаў «на месцы»... Для ўсяго гэтага існуе шырокі спектр інструментаў, і ў кожнай сітуацыі трэба выкарыстоўваць свой, кіруючыся галоўнай мэтай — дасягнуць зменаў. Цягам апошніх шасці гадоў шмат якія нашыя захады не былі публічнымі, і ў шмат якіх выпадках сітуацыя паляпшалася яшчэ да таго, як нейкі праект станавіўся законам. Але ў той жа час ніколі нельга ўпускаць магчымасць рабіць усё адкрыта.

Каментары