«Нямецкі досвед» як дышла

Дыскусія пра новыя метады працы беларускай міліцыі з прэсай на вулічных акцыях апошнім часам адсунулася на другі план. Між тым, з набліжэннем выбараў — спачатку мясцовых, а затым і прэзідэнцкіх — праблема ўзаемадачыненняў сілавікоў з прэсай будзе рабіцца ўсё больш актуальнай.

Пік абмеркавання тэмы прыпаў на сярэдзіну і канец кастрычніка. Па-першае, пасля вулічных акцый у Мінску 9, 16 верасня і 16 кастрычніка стала зразумела, што манера захінаць журналісцкія камеры і хапаць карэспандэнтаў за рукі ператвараецца ў сістэму.

16 кастрычніка на Кастрычніцкай плошчы. Фота Bymedia.net

Па-другое, намеснік міністра ўнутраных спраў, начальнік міліцыі грамадскай бяспекі Яўген Палудзень падкінуў інфармацыю для роздуму, заявіўшы, што «ў распрацоўцы комплексу захадаў па працы з журналістамі беларуская міліцыя абапіраецца на досвед калег з Германіі».

Намеснік міністра распавёў, якія элементы «нямецкага досведу» плануе пераняць беларуская міліцыя. У прыватнасці, па словах Я. Палудзеня, у Германіі ўдзельнікі любога масавага мерапрыемства праходзяць дагляд, а прэса не мае права здымаць буйным планам супрацоўнікаў міліцыі і ўдзельнікаў акцыі без іх дазволу. Акрамя таго, цяпер з журналістамі на акцыях будуць працаваць прэс-афіцэры ў сініх камізэльках, да якіх супрацоўнікі СМІ змогуць звяртацца па ўсіх пытаннях.

Пытанні ў журналістаў узніклі адразу ж: напрыклад, ці абароняць прэсу міліцыянты ў сініх камізэльках ад міліцыянтаў у цывільным, калі тыя зноў будуць перашкаджаць працаваць? Ці гэта яны і ёсць? Ці не з’яўляецца забарона здымаць міліцыянтаў спробай забяспечыць іх беспакаранасць? Бо вядома ж, як шырока разышліся ў СМІ маляўнічыя партрэты невядомых, якія ганяліся за журналістамі на акцыях і стараліся закрыць іх камеры.

«Мы найбліжэйшым часам давядзем да прадстаўнікоў СМІ і грамадскасці поўную інфармацыю па нашай далейшай дзейнасці ў гэтай сферы», — паабяцаў Я. Палудзень. З таго часу, аднак, ніякай дадатковай інфармацыі не з’явілася.

Таму прэс-служба БАЖ скарысталася магчымасцю пагутарыць на гэтую тэму з кіраўніком зямельнага журналісцкага прафсаюза пры найбуйнейшым нямецкім міжгаліновым прафсаюзе ver.di Андрэасам Кёнам, якому паводле службы даводзіцца бараніць журналісцкія правы.

Абыходжанне з журналістамі — асобная навука

Паводле сп. Кёна, у Берліне часам адбываецца па 5 вулічных акцый на дзень, таму пытанні дачыненняў журналістаў з паліцыяй паўстаюць часта. «Часам дзеянні дэманстрантаў правакуюць сілавую рэакцыю ў адказ. Канечне, бывае, што паліцыя выходзіць з сябе, і журналістам таксама „перападае“. Тады мы як прафсаюз звяртаемся ў суд», — кажа Андрэас Кён.

Аднак суд — гэта ўжо спосаб прыцягнуць вінаватых да адказнасці. Ver.di ж, як, зрэшты, і паліцыя, лічыць за лепшае прадухіліць праблемы.

Як распавёў сп. Кён, у паліцыі пастаянна працуюць 2 тэлефонныя нумары (першы — да 20.00, другі — пасля), па якіх журналісты могуць звязацца з дзяжурным і паведаміць пра парушэнне сваіх правоў. «Нядаўна быў выпадак, калі паліцэйскія не прапускалі журналіста на месца правядзення нейкай акцыі. Прафсаюз ver.di патэлефанаваў прэс-сакратару берлінскай паліцыі, той аператыўна выехаў на месца падзеяў і вырашыў пытанне», — кажа А. Кён.

Узор журналісцкага пасведчання, выдадзенага прафсаюзам ver.di, вісіць ва ўсіх паліцэйскіх участках — каб супрацоўнікі паліцыі ведалі, што ўладальнікам такога дакумента нельга чыніць перашкодаў на акцыях. Акрамя таго, існуе дамоўленасць ver.di з прэс-сакратаром паліцыі Берліна аб перыядычным правядзенні спецыяльных курсаў па абыходжанні з журналістамі для тых паліцэйскіх, што працуюць на вулічных акцыях.

Каго нельга фатаграфаваць

Паводле Андрэаса Кёна, нямецкае заканадаўства вызначае тры катэгорыі грамадзян паводле іх «публічнай недатыкальнасці»(у прыватнасці, прысутнасці ў тэле- альбо фотакадры).

Першая катэгорыя — публічныя асобы: палітыкі, кіназоркі і г.д. Іх можна здымаць у любы момант, і яны павінны цярпліва ставіцца да таго, што іх асобы карыстаюцца павышаным «попытам» у журналістаў.
Другая катэгорыя — гэта якраз удзельнікі масавых акцый, дэманстрацый і г.д. (у першую чаргу паліцэйскія), якія часова ператвараюцца ў публічных асобаў. «Адно з патрабаванняў — трымаць паліцэйскія жэтоны навідавоку, каб можна было ідэнтыфікаваць, у якім аддзяленні той ці іншы супрацоўнік служыць», — дадае А. Кён.

Па словах сп-ра Кёна, абмежаванні на здымкі тычацца трэцяй катэгорыі — звычайных грамадзян у паўсядзённай абстаноўцы: «Тут сапраўды дзейнічае прынцып абароны прыватнага жыцця. То бок, нельга на вуліцы без дазволу здымаць чалавека буйным планам. Каб пазбегнуць прэтэнзій, журналісты стараюцца рабіць агульныя планы, каб у кадр трапляла як мінімум 5 асобаў».

Байцы, кансультанты і прэс-афіцэры

Паліцэйскія, што працуюць на вулічных акцыях, падзяляюцца на некалькі асноўных катэгорый. Першая — гэта «байцы» ў шлемах, са шчытамі, дубінкамі, вадамётамі і г.д.

Асобная катэгорыя — кансультанты па вырашэнні канфліктных сітуацый. На кожнай акцыі працуе па 2–3 чалавекі, таксама ў адмысловай уніформе. «Іх галоўная функцыя — стрымліваць сваіх жа калег-паліцэйскіх ад ужывання сілы, у тым ліку і ў дачыненні да журналістаў», — тлумачыць А. Кён.

І, нарэшце, прэс-афіцэры (таксама 2–3 чалавекі на кожнай акцыі). «Яны павінны знаходзіцца паблізу тых паліцыянтаў, што кіруюць аховай мерапрыемства. Звычайна яны сядзяць у аўтобусе, які стаіць непадалёк ад месца правядзення акцыі. З усімі пытаннямі журналісты могуць звяртацца да іх. Там жа, дарэчы, яны могуць атрымаць гарачае пітво і „перакус“», — распавёў Андрэас Кён.

Пішыце — і вам, магчыма, адкажуць

Безумоўна, на гэткія выгоды беларускія журналісты не разлічваюць, усведамляючы межы верагоднага. На гэтым этапе адзінае іх жаданне — бесперашкодна прысутнічаць у месцах правядзення «грамадска значныя падзей» і «перадаваць адтуль інфармацыю», як тое прадугледжвае арт. 34 закона «Аб СМІ».

Яшчэ ў верасні ГА «Беларуская асацыяцыя журналістаў» звярнулася да пракурора г. Мінска Мікалая Куліка і міністра ўнутраных спраў Анатоля Куляшова з просьбай правесці сярод супрацоўнікаў МУС тлумачальную работу і прыцягнуць да адказнасці тых, хто аддаваў і выконваў загады, якія парушалі заканадаўства.

Асаблівага плёну звароты не прынеслі. Галоўнае ўпраўленне ўласнай бяспекі Міністэрства ўнутраных спраў (спецыяльная служба, закліканая выяўляць і спыняць правапарушэнні з боку супрацоўнікаў міліцыі) паведаміла, што зварот БАЖ у пракуратуру г. Мінска разгледжаны. «Устаноўлена, што па аналагічнай Вашай заяве праведзена вычарпальная праверка ГУУС Мінгарвыканкама, пра вынікі якой Вас паінфармавалі ў вызначаным законам парадку», — паведамлялася ў лісце.

Аднак ліст з ГУУС Мінгарвыканкама, на які спасылаецца МУС, у БАЖ з нейкіх прычын так і не дайшоў. Адказныя супрацоўнікі сцвярджаюць, што адправілі ліст яшчэ 9 кастрычніка, але пераслаць у БАЖ яго копію чамусьці адмаўляюцца, спасылаючыся на занятасць. Такім чынам, журналісты дагэтуль не могуць даведацца, якія вынікі дала тая «вычарпальная праверка».

Нагадаем:
9 верасня на акцыі пратэсту супраць расійска-беларускіх вайсковых вучэнняў «Захад — 2009» і ўводу расійскіх войск на тэрыторыю Беларусі людзі ў цывільным не давалі фота- і тэлерэпарцёрам здымаць, хапаючы іх за рукі, захінаючы аб’ектывы, часам груба штурхаючы журналістаў.

Сітуацыя паўтарылася 16 верасня на акцыі да 10-годдзя знікнення палітыка Віктара Ганчара і бізнесоўца Анатоля Красоўскага. Потым — 16 кастрычніка на «Акцыі салідарнасці» з палітвязнямі і зніклымі. Ні наяўнасць рэдакцыйных пасведчанняў, ні довады пра тое, што журналісты выконваюць на акцыі свае прафесійныя абавязкі, не ўлічваліся.

Адметна, што акурат 16 верасня — у дзень правядзення адной са згаданых акцый — у Акадэміі МУС у Мінску распачаўся двухдзённы семінар «Дэмакратычныя асновы паліцэйскай дзейнасці». «Асноўная мэта мерапрыемства — вызначэнне канкрэтных дзеянняў па ўвядзенні ў Рэспубліцы Беларусь, дзяржавах Усходняй Еўропы і краінах Закаўказзя перадавых метадаў працы праваахоўных органаў Еўрапейскага звязу, прыведзеных у выдадзеным АБСЕ дапаможніку «Кіраванне па дэмакратычных асновах паліцэйскай дзейнасці», — паведамлялася з гэтай нагоды на афіцыйным сайце МУС.

«Беларуская міліцыя мае намер быць больш дэмакратычнай», — яшчэ карацей акрэсліў мэту трэнінгу Яўген Палудзень.

Згаданы дакумент АБСЕ не дае наўпроставых указанняў, як дзейнічаць прадстаўнікам праваахоўных органаў у той ці іншай сітуацыі, але вызначае асноўныя прынцыпы паводзінаў.

У прыватнасці, параграф 13 прадпісвае паліцыі «правяраць законнасць планаваных ёй дзеянняў і ўстрымлівацца ад выканання любога загаду, пра незаконнасць якога ёй вядома альбо мусіць быць вядома».

«Найвышэйшым прыярытэтам паліцыі павінны быць павага і абарона жыцця. Гэты прынцып мае асаблівае значэнне пры прымяненні паліцыяй сілы (пар. 67). «…Прымяненне сілы з’яўляецца выключнай мерай, якая не павінна выкарыстоўвацца адвольна, а быць прапарцыйнай пагрозе, зводзіць да мінімуму магчымасць нанясення ўрону альбо раненняў, а таксама прымяняцца ў ступені, неабходнай для дасягнення легітымных задач» (пар. 68).

І, нарэшце, «непрапарцыйнае ўжыванне сілы павінна з’яўляцца крымінальна караным злачынствам. Такім чынам, выпадкі прымянення сілы павінны быць расследаваны з мэтай вызначэння іх адпаведнасці строгім інструкцыям». (пар. 74)

Пра прымяненне сілы ў дачыненні да журналістаў асобнай гаворкі не вядзецца — падкрэсліваецца толькі, што «ўмелае супрацоўніцтва паліцыі са СМІ… патрабуе прапрацоўкі інструкцый пра кантакты са СМІ, дакладна вызначаных паўнамоцтваў для прэс-сакратароў, а таксама спецыяльнага навучання супрацоўнікаў паліцыі» (пар. 97).

Каментары