Уладзімір КРЫВЫ. Падзелы і расколы ў славацкім грамадстве

Дзяржаўныя ўтварэнні, у якія ўваходзіла Славакія ў ХХ ст., не аднойчы мяняліся. Адпаведна мяняліся і пануючыя рэжымы. Славацкі гісторык Любамір Ліптак падлічыў, што за 75 гадоў, гэта значыць цягам аднаго чалавечага жыцця, такіх перамен было сем, тады як у Аўстрыі чатыры, у Італіі і Францыі дзве, а ў Вялікабрытаніі і Швецыі — “нуль”, ды з усмешкай аб гэтых апошніх дадае: “Што яны могуць ведаць пра жыццё?” (Ліптак, 1999, с. 309). Няма чаго й казаць, што гэта вельмі сумная ўсмешка, бо кожны зменены рэжым пакідаў пасля сябе эліты “з адсечанымі рукамі”, а новая ўлада, бывала, чыніла пераслед і цэлых сацыяльных слаёў.

Разбэрсанасць палітычнай традыцыі пасля 1918 г. адлюстроўваецца тым шырокім колам палітыкаў, якія так ці інакш засталіся ў памяці грамадства. Кожны з іх мае, прынамсі, невялікую групу прыхільнікаў, але, разам з тым, няма ўсеагульнай згоды да хоць якога перыяду гісторыі, прыдатнага дзеля супольнага шанавання. Бадай, найболей пашаны маюць “перыяды супраціву” — лістапад 1989 г., калі было скончана з камуністычным рэжымам, і антыфашысцкае Славацкае Нацыянальнае Паўстанне 1944 г. Сюды можна дадаць узнікненне Чэхаславакіі ў 1918 г. і Славацкай Рэспублікі ў 1993 г., а яшчэ “познесацыялістычныя” 80-я, аднак і ў гэтых выпадках нельга казаць пра агульнанацыянальны кансэнсус. Так склалася, мабыць, таму, што ўсе важныя для славакаў рашэнні, шмат калі і карысныя, прымаліся ў Будапешце, затым — у Празе, а падчас панавання таталітарных рэжымаў — у Берліне і Маскве.

Пасляваенная індустрыялізацыя і урбанізацыя краіны была, безумоўна, запозненай не толькі адносна Заходняй Еўропы, але і чэшскіх зямель. Вышэй згаданы Любамір Ліптак слушна заўважыў, што кожная з еўрапейскіх мадэрнізацый даходзіла нарэшце і да Славакіі, аднак заўсёды з вялікай затрымкай. Спозненасць, а асабліва сацыялістычны кантэкст, у якім адбывалася індустрыяльная мадэрнізацыя ў Славакіі з 1950-х гг., радыкальна перайначылі краіну. Наданне прыярытэту вялікім індустрыяльным цэнтрам, маштабныя перарухі працоўнай сілы, пашырэнне сацыяльных правоў пры адначасовым падаўленні грамадзянскіх і палітычных, змянялі грамадства, але не столькі ў культурным, колькі ў тэхнакратычным плане. Сацыялістычная мадэрнізацыя многім людзям запомнілася як шлях да матэрыяльнага паляпшэння жыцця ва ўмовах несвабоды.

Славацкае грамадства, яшчэ нядаўна пераважна вясковае і моцна акаталічанае, не было схільным да камуністычнай ідэалогіі — на свабодных выбарах 1946 г. камуністы не перамаглі. Аднак пазней, пры таталітарным камуністычным рэжыме, ідэалогія эгалітарызму, калектывізму і ўслаўлення працоўнага чалавека ўпадабалася досыць шырокім слаям насельніцтва. Калі не лічыць тых, хто непасрэдна пацярпеў як вораг рэжыму, матэрыяльныя ўмовы пераважнай большасці насельніцтва значна палепшыліся. Гэтая дыяхранічная сітуацыя росту дабрабыту пры палітычнай несвабодзе і сёння расколвае грамадства адносна ацэнак Славакіі за камуністамі. Калі неўзабаве пасля акупацыі ў 1968 г. у Чэхаславакіі ўсталяваўся камуністычны рэжым, які займаўся “нармалізацыяй” грамадства праз кадравыя чысткі, у Славакіі гэты працэс быў больш мяккі, паколькі тут для ўлады была характэрная “кланавасць”, а насельніцтва прызвычаілася адаптавацца да любых сацыяльна-палітычных змен. З гэтага ў Славакіі пераслед за паводзіны ў 1968 г. быў менш жорсткі, чым у чэшскай частцы дзяржавы, і тут больш паспяхова ўкараняліся розныя індывідуальныя і сямейныя стратэгіі “выжывання”. Дысідэнтаў, якія стаялі б у адкрытай апазіцыі да ўлады, у Славакіі амаль не было, выслізнулі з-пад улады рэжыму хіба адно падпольныя каталіцкія структуры, і толькі ў 1980-я гг. да іх дадаўся супраціў часткі мастацкіх і грамадска-навуковых колаў ды экалагічных рухаў (тэрытарыяльна запачаткаваных у метраполіі).

Хаця славацкае грамадства доўгі час было даволі пасіўным (нараканняў ды скаргаў хапала, а прыкладаў адкрытага супраціву амаль не было), што, напэўна, звязана як з дамінуючай вясковай культурай, так і са слабасцю нацыянальных эліт, аднак сучасная славацкая гісторыя мае і некалькі прыкладаў актывізацыі мас. Перадусім, гэта ўжо згаданыя вышэй паўстанне супраць немцаў ды ўласнага ўрада летам 1944 г. і грамадскі пад’ём напрыканцы 1989 г., а затым мабілізацыя выбарцаў у 1998 г. супраць пашырэння “мечыярызму” (якая была б немагчымай без кансалідацыі апазіцыйных палітычных партый, няўрадавага сектара і значнай часткі СМІ).

АД ЭЙФАРЫІ СВАБОДЫ ДА МЕЧЫЯРЫЗМУ

Неўзабаве пасля дэмакратычнай рэвалюцыі 1989 г. эканамічная рэформа ў сітуацыі распаду хаўрусу камуністычных краін і, адпаведна, усходніх рынкаў выклікала ў Славакіі сацыяльны крызіс (больш глыбокі, чым у Чэшскай Рэспубліцы). З гэтага сфармавалася незадаволенасць палітычнай сітуацыяй. Спрацаваў універсальны закон: найбольш небяспечныя рэакцыі выклікае пагаршэнне матэрыяльных умоў тады, калі людзі чакаюць іх паляпшэння. Што мы і назіралі ў Славакіі ў 1990-я гг.

Таму няма нічога дзіўнага, што ў гэты час зноў абвастрыліся адносіны паміж славакамі і чэхамі. Хаця “сваяцкія” сувязі славакаў і чэхаў (ды мараўцаў) традыцыйна моцныя, два фактары тады пачалі дзейнічаць вельмі дэструктыўна. Першым сярод іх быў фактар адраджэння (праўда, сярод меншасці насельніцтва) даўняй антычэшскай падазронасці, а нават варожасці (на пачатку 90-х на кароткі час вырасла зусім невысокая раней папулярнасць рэжыму ваеннай Славацкай Рэспублікі). Другім — эканамічныя цяжкасці. Да апошняга неабходна дадаць, што большасць тагачасных уплывовых славацкіх эканамістаў трымаліся блізкай да сацыялістычнай пазіцыі, ды і само грамадства не мела ахвоты да глыбокіх эканамічных змен (з ім салідарызаваліся тады і не рэфармаваныя яшчэ медыі). Таму вакол прэм’ера Уладзіміра Мечыяра, старшыні Руху за Дэмакратычную Славакію, які захапіў бальшыню славацкай грамадскасці сваёй упёртасцю, правадырскай знешнасцю, гладкай рыторыкай з грубымі жарцікамі і здольнасцю ўсё растлумачыць ды яшчэ пры гэтым выкрыць ворагаў, стварылася палітычнае асяроддзе, якое максімальна скарысталася з канфрантацыі з федэральным і чэшскім урадам. Мечыяр і яго партыя дасягнулі значных поспехаў менавіта праз падвышэнне палітычнай напругі ў грамадстве.

Славацкая дыскусія пра далейшы курс краіны пачалася, такім чынам, яшчэ ў рамках чэшска-славацкай дзяржавы. Да выбараў 1992 г. Мечыяр не належаў да адкрытых нацыяналістаў. На палітычным рынку ён манеўраваў з цьмянымі ідэямі “некалькіх магчымасцей”, каб здабываць падтрымку самых розных сацыяльных асяродкаў. Параўнальна з “вулічным нацыяналізмам”, Мечыярам і яго РЗДС, грамадзяне, якія падтрымлівалі захаванне супольнай дзяржавы (федэрацыі), былі арыентаванымі больш дэмакратычна. Аднак на выбарах 1992 г. яны адназначна прайгралі — перамог РЗДС, а яго лідэр склаў урад пры падтрымцы нацыяналістаў і посткамуністычных левых сіл, не задаволеных эканамічнымі пераменамі. Усе хацелі паслаблення ўплыву федэральнай улады ў Славакіі, хаця гэта зусім не азначала, што ўсе імкнуліся да дзяржаўнай самастойнасці. Але ж у канчатковым выніку Славакія стала самастойнай дзяржавай.

Распад Чэха-Славакіі ў канцы 1992 г. адкрыў Мечыяру шлях да ўмацавання персанальнай улады (акрамя падтрымкі парламента ён пазней добра скарыстаўся з кліентэлісцкай прыватызацыі і ўплыву на вялікую частку СМІ). Пасля вырашэння пытання дзяржаўнай самастойнасці далейшая палітычная барацьба паступова пачала выяўляцца як барацьба з аўтарытарызмам за дэмакратыю. Мечыяр як прэм’ер даў старт кліентэлісцкай прыватызацыі, шчодрай да “блізкіх і паслухмяных”, і тым самым аддаліў Славакію ад краін “Вышэграда” (Чэхія, Венгрыя, Польшча). Разам з няспоўненымі спадзяваннямі на самастойнасць як на эканамічную “чароўную палачку” гэтае адчужэнне ад суседзяў ініцыявала нарастанне супраціву ў грамадстве. Немалая заслуга ў тым, што Славакія не спаўзла так глыбока ў антырэфармізм, як гэтага жадалі дзеля ўмацавання сваёй улады Мечыяр і яго каманда, належала палітычнай спадчыне дэмакратычнага чэшска-славацкага перыяду (лістапад 1989 г. — снежань 1992 г.). Складовай часткай гэтай спадчыны былі праведзеныя палітычныя рэформы, якія заканстытуявалі свабоду аб’яднанняў, СМІ, акадэмічных асяродкаў. Тады была прынятая “Грамата правоў і свабод” і створаныя шматлікія палітычныя інстытуты, перш за ўсё ўплывовы Канстытуцыйны Суд, які мечыяраўцы так і не змаглі ўзяць пад свой кантроль. Сярод грамадскіх перамен, што адбыліся пасля 1989 г., адзначым з’яўленне сацыяльных груп не толькі з дэмакратычнымі поглядамі, перакананнямі і спадзяваннямі, але і з пэўнымі сувязямі і патэнцыялам росту. Пад апошнім мы маем на ўвазе не толькі пачатковы фінансавы капітал, але і такія якасці, як адукацыя, прафесійная кваліфікацыя, маладосць, дынамізм, валоданне мовамі, упісанасць у актуальныя сацыяльныя структуры, камп’ютэрная граматнасць і т.п.

Канкурэнтныя палітычныя групы ў наступныя гады фармаваліся яшчэ і ў залежнасці ад таго, хто і як збіраў сабе сацыяльны і культурны капітал. Безумоўна, не ўсё залежала ад індывідуальнага намеру, вельмі рознымі былі і магчымасці тых рамак, у якія чалавек быў упісаны. Так, значна адрозніваліся магчымасці розных пакаленняў, хаця ў кожным з іх нехта знаходзіўся ў больш ці менш спрыяльнай пазіцыі, адны працавалі на “досыць прымальных умовах”, а другія патраплялі ў суцэльную нястачу. Поспех адных і страты другіх, натуральна, уплывалі на палітычныя погляды не толькі адзінак, але і цэлых сацыяльных груп. Калі казаць спрошчана, дык можна канстатаваць, што ўмовы канкурэнцыі былі цалкам неспрыяльнымі для старэйшага пакалення і адносна прымальнымі для маладзейшага. Таму пазіцыі пакаленняў за дзесяць гадоў значна разрозніліся, і мы нават можам казаць аб міжгенерацыйных дыспарытэтах.

Тое, што ў славацкім грамадстве ўяўляла сабой аўтарытарны бок канфлікту, атрымала назву — “мечыярызм”. Пасля выбараў 1994 г. груба адмаўляліся законы прававой дзяржавы, выказвалася непавага да канстытуцыйнага падзелу ўлады, абмяжоўвалася дзейнасць шмат якіх незалежных інстытутаў, адбывалася масавае злоўжыванне прыватызацыяй (палітычны кліентэлізм), улада падпарадкавала сабе асноўныя СМІ (тэлебачанне і радыё), заблакавала інтэграцыйныя працэсы ў накірунку Еўрапейскага Саюза і г.д. Непасрэдную адказнасць за гэта несла тагачасная паноўная эліта, аднак яна прыйшла да ўлады праз свабоднае волевыяўленне найбольшай (па партыйных спісах) часткі выбарцаў. Але за некалькі гадоў Уладзімір Мечыяр з харызматычнага і шырока любімага папуліста ператварыўся ў нацыяналістычнага папуліста з дыктатарскімі амбіцыямі, які ўжо меў шчырых прыхільнікаў меней, чым свядомых праціўнікаў. Падзенне сваёй папулярнасці і электаральнай падтрымкі РЗДС ён імкнуўся кампенсаваць пашырэннем кліентэлісцкай базы і павелічэннем паўнамоцтваў дзяржаўнай адміністрацыі, цалкам падпарадкаванай ягонай партыі.

ПАЛІТЫЧНЫ КАНФЛІКТ І БАРАЦЬБА ЗА СВАБОДУ

Вынікі даследаванняў, праведзеных у Славакіі ў “мечыяраўскія гады” (1994 і 1997), выявілі групы прыхільнікаў палітычных партый, якія паміж сабой выразна адрозніваліся як па лініі аўтарытарызм — лібертарыянства, гэтак і па лініі левыя — правыя.

Дыяграма 1. Аўтарытарызм — патэрналізм

Дыяграма 1. Аўтарытарызм — патэрналізм

У даследаванні 1997 г. са спадзяваннямі (вышэй за сярэднія) на “дзяржаўную сацыяльную абарону” ды адначасова сярод згодных з аўтарытарызмам (вышэй сярэдняга) апынуліся групы прыхільнікаў усіх трох тагачасных урадавых партый — РЗДС, нацыяналістычнай СНП, ультралевага Згуртавання Рабочых Славакіі — і прыхільнікі тады яшчэ пазапарламенцкай Камуністычнай Партыі. Групы падтрымкі тагачасных апазіцыйных партый (СДК, ВК, ПДЛС) хаця і адрозніваліся паміж сабой мерай патэрналістычных спадзяванняў, аднак аб’ядноўваліся стаўленнем да аўтарытарызму (ніжэй сярэдняга). Кажучы агулам, хаця групы прыхільнікаў партый выразна адрозніваліся паміж сабой па адной і другой шкале вартасцей, канфігурацыя славацкай палітычнай сцэны трымалася дыферэнцыяцыяй, сфармаванай паводле стаўлення да аўтарытарызму. З сацыялагічнага і паліталагічнага гледзішча важна таксама, што падобны падзел прыхільнікаў палітычных партый распачаўся вясной 1994 г. і праіснаваў да студзеня 1999 г. Даследаванне, праведзенае ў траўні 1994 г. (перад датэрміновымі парламенцкімі выбарамі), выявіла — па лініі станоўчага стаўлення да аўтарытарызму — прыхільнікаў менавіта тых партый, якія пазней, восенню 1994 г., стварылі новы, г.зв. трэці ўрад Мечыяра. Таму нельга пагадзіцца з аргументацыяй тых, хто лічыць, што ўсе гэтыя разнародныя партыі аб’яднаў выключна прыватызацыйны інтарэс.

Прынцыповы палітычны канфлікт у грамадстве (усталяванне мечыярызму і барацьба з ім) рашуча паўплываў на вярбоўку і “міграцыю” прыхільнікаў тых ці іншых партый. Стварэнне розных рухаў і палітычных саюзаў, а таксама суперніцтва паміж імі нельга патлумачыць без узгляду на гэты галоўны палітычны канфлікт. Згаданыя раскол і барацьба былі загалоўнымі ў палітычнай сітуацыі канца 90-х і тым самым аслаблялі значэнне іншых рэальна існуючых канфліктных ліній (напрыклад, правыя — левыя, лібералы — кансерватары). Славакія да паражэння мечыярызму на выбарах 1998 г. была сярод рэжымаў, якія Фарыд Закарыя характарызаваў як “неліберальныя дэмакратыі”.

Пётр Мацей з Кларай Улахавай канстатуюць (датычна Чэшскай Рэспублікі), што пацвердзілася гіпотэза палітолага Герберта Кітшэльта аб узаемасувязі эканамічнага патэрналізму і аўтарытарызму (Мацей, Улахава і інш., 2000, с. 278). Досвед Славакіі таксама пацвердзіў гэтую тэндэнцыю. Праўда, тут мы мусім згадаць і адно выразнае выключэнне, а менавіта прыхільнікаў Партыі Венгерскай Кааліцыі. Нягледзячы на тое, што іх спадзяванні ў эканамічным плане былі таксама патэрналісцкія, аднак становішча нацыянальнай меншасці трымала іх наўзбоч аўтарытарызму. У падобнай, хоць і менш ярка выяўленай, пазіцыі апынуліся ў другой палове 1990-х гг. і прыхільнікі посткамуністычнай Партыі Дэмакратычных Левых Сіл, таму не выпадкова, што яны таксама адхіліліся ад супрацоўніцтва з Мечыярам, а ў міжвыбарчы перыяд 1998—2002 гг. іх партыя ўзяла ўдзел у антымечыяраўскай урадавай кааліцыі.

У электаральным плане РЗДС быў найбольш паспяховай партыяй за ўвесь перыяд 1992—2002 гг. З нашага гледзішча, за надзвычайнай папулярнасцю гэтага палітычнага руху ў некаторых рэгіёнах Славакіі стаіць досвед мінулага, які прыхавана ўплывае на прыярытэты выбарцаў ужо не адно дзесяцігоддзе. Гэты досвед будзе слушна назваць “тэрытарыяльна-электаральнай спадчынай Славацкай Народнай Партыі Глінкі (СНПГ)”. Патлумачым. СНПГ была найпапулярнейшай партыяй у Славакіі ў эпоху свабодных выбараў падчас Першай Чэхаславацкай Рэспублікі ў 20-я і 30-я гг. ХХ ст. Гэта была каталіцкая і ў немалой ступені нацыянальная партыя. У часы Першай ЧСР (за выключэннем 1927—1929 гг.) яна заўсёды знаходзілася ў апазіцыі, што фармавала ў ёй аўтарытарныя тэндэнцыі. У рэшце рэшт у канцы 30-х яна зліквідавала ці праглынула іншыя партыі і стала “хрыбтом” аўтарытарнага рэжыму ваеннай Славацкай Рэспублікі 1939—1945 гг. Падтрымка СНПГ была надзвычай высокай у многіх раёнах Славакіі. Пасля вайны СНПГ забаранілі. РЗДС Мечыяра, без непасрэднай сувязі з колішняй праграмай СНПГ, пра якую не ўзгадвалі шмат дзесяцігоддзяў, пазней аднавіў былы аўтарытарны код і з гэтага атрымаў падтрымку грамадскасці ў тым самым рэгіянальным профілі.

Славакія ў 90-я выдзялялася сярод сваіх суседзяў небяспечнай камбінацыяй вялікай долі г.зв. “лузераў” (тых, хто лічыў, што ў выніку палітычных змен шмат страціў) і разам з тым іх высокай электаральнай мабілізацыяй. Іначай кажучы, выбарцы з ліберальна-дэмакратычнымі арыентацыямі хадзілі на выбарчыя ўчасткі менш ахвотна, чым прыхільнікі аўтарытарызму. Да таго ж, у агульным плане актыўнасць выбарцаў у вясковым асяроддзі была значна вышэйшай, чым у гарадах, асабліва найбуйнейшых — Браціславе і Кошыцах. Далей будзем улічваць і тое, што пасля 1989 г. вёска апынулася ў сістэмным крызісе, а тых, што найбольш выйгралі ад грамадскіх перамен, хутчэй можна было сустрэць не на вёсцы, а ў гарадах, сярод маладых і адукаваных людзей. Апрача таго, хаця славацкае грамадства паводле сацыяльнай структуры ўжо і перастала быць аграрнай краінай, але ў ментальным плане дамінуючай у грамадстве заставалася вяскова-местачковая культура.

З такога дыферэнцыраванага ўдзелу ў выбарах найлепей скарыстаўся РЗДС Мечыяра, які меў галоўную базу падтрымкі на вёсцы, сярод людзей старэйшага ўзросту і з меншай адукацыяй. Зрэшты, менавіта сам старшыня руху са сваёй здольнасцю да палітычнай камунікацыі быў галоўным “фактарам” электаральнай мабілізацыі гэтых груп на сваю карысць.

ПАРАЗА МЕЧЫЯРЫЗМУ НА ВЫБАРАХ 1998 ГОДА

Нават перамогі на выбарах у 1998 і 2002 гг. Мечыяраваму РЗДС не хапіла, каб самастойна сфармаваць урад. Хаця і ў першым, і ў другім выпадку ён набраў найбольшую колькасць галасоў, але палітычна ўрэшце прайграў. Прычынай таму стаўся востры палітычны канфлікт у грамадстве, дрэнная слава РЗДС, правал на выбарах (ці сыходжанне ўпрочкі) былых саюзнікаў, што аслабіла кааліцыйны патэнцыял. Гэтак было з аднаго боку, а з другога — узмацненне пазіцый антымечыяраўскіх ды іншых партый.

Перад выбарамі 1998 г. існавалі пэўныя засцярогі наконт таго, ці аўтарытарная ўлада дасць сябе перамагчы, ці не сфальсіфікуе вынікаў галасавання? Такія засцярогі ўзмацняліся яе папярэднімі захадамі, у выніку якіх кантралюемыя ўрадам СМІ паводзілі сябе надзвычай тэндэнцыйна. Надалей у гэтым напрамку ўлада зайшла ў траўні 1997 г., калі меўся адбыцца рэферэндум адразу па некалькіх пытаннях. Першае з іх тычылася ўступлення Славацкай Рэспублікі ў НАТА. Нягледзячы на тое, што ў выніку антыдэмакратычных дзеянняў Мечыяра СР у НАТА не запрасілі, урадавая кааліцыя ўсё ж вырашыла правесці ўсенароднае галасаванне на гэтую тэму, прычым увязала яго з пытаннямі аб вайсковых базах і ядзернай зброі. А далей было пытанне аб наўпроставых выбарах прэзідэнта грамадзянамі краіны, якое зыніцыявала апазіцыя. Аднак урадавыя партыі жадалі самі выбіраць прэзідэнта, таму міністр унутраных спраў у апошнюю хвіліну самавольна загадаў змяніць бюлетэні, дзе пытання пра выбары прэзідэнта ўжо не было. З гэтага пачаўся масавы байкот рэферэндуму як з боку грамадзян (у ім узяло ўдзел менш за 10% насельніцтва), так і многіх участковых камісій. Цэнтральная камісія па правядзенню рэферэндуму аб’явіла яго несапраўдным, што пацвердзіў і Канстытуцыйны Суд.

Пасля зрыву рэферэндуму супраціў рэжыму Мечыяра ўзмацніўся як сярод апазіцыйных палітычных партый, так і сярод шараговага насельніцтва, дзе ранейшая апатыя змянілася жаданнем перайначыць палітычную і грамадскую сітуацыю. Рызыка фальсіфікацыі зменшылася дзякуючы грамадзянскай мабілізацыі, арганізаванай няўрадавымі ўстановамі, а пазней была практычна поўнасцю выключана паралельным падлікам галасоў, сацыялагічнымі даследаваннямі тыпу exit poll і шырокай прысутнасцю замежных назіральнікаў. З гэтага ўсе палітычныя акторы, як айчынныя, так і замежныя, прызналі выбары карэктнымі. Гістарычная традыцыя свабодных і несфальсіфікаваных выбараў у гады Першай ЧСР, у 1946 г. і ў 1990, 1992 і 1994 гг. разам з пільнасцю грамадскай супольнасці адыгралі ў гэтым працэсе вырашальную ролю. У гэтым Славацкая Рэспубліка прынцыпова адрознівалася, напрыклад, ад Украіны ў 2004 г. ці Беларусі ў мінулыя гады, дзе тамтэйшая апазіцыя, замежныя назіральнікі і адпаведныя міжнародныя арганізацыі не палічылі выбары свабоднымі і дэмакратычнымі.

Парламенцкія выбары 1998 г. па сваіх выніках сталіся пераломнымі для грамадства, перадусім дзякуючы адметнай выбарчай мабілізацыі. Тады як на папярэдніх выбарах удзел у галасаванні на вёсцы быў прыкметна больш высокім, чым у гарадах, дык на гэты раз сітуацыя выглядала іначай. У драматычнай перадвыбарчай атмасферы актыўнасць вяскоўцаў яшчэ нават крыху падрасла, аднак не параўнальна з горадам, дзе яўка выбарцаў зраўнялася з 1990 г. і цяпер амаль не саступала вёсцы. Гэты фактар аб’ектыўна згуляў на карысць апазіцыі.

Tабліца 1. Выбары 1992—2002 гг. у Славакіі: колькасць выбарцаў у розных населеных пунктах адносна колькасці насельніцтва (у %)

Населеныя пункты	Яўка
Населеныя пункты	1992	1994	1998	2002
СР	84,2	75,7	84,2	70,1
Да 199 чалавек	93,4	88,4	89,2	76,9
200 — 499 чалавек	92,0	85,8	88,3	74,2
500 — 999 чалавек	90,1	83,2	86,7	72,0
1000 — 1999 чалавек	88,8	81,2	86,0	71,5
2000 — 4999 чалавек	86,6	78,3	84,1	69,2
5000 — 9999 чалавек	83,5	75,2	84,2	68,8
10 000 — 19 999 чалавек	82,2	71,8	82,2	67,1
20 000 — 49 999 чалавек	80,8	71,9	82,4	67,8
50 000 — 99 999 чалавек	82,0	72,8	83,6	70,8
Больш як 100 000 чалавек	76,3	66,2	82,7	70,4

Рэлевантнага падвышэння атрымалася дасягнуць сярод тых, хто ўпершыню браў удзел у выбарах, як і наогул сярод выбарцаў маладога ўзросту. Натуральна, на вынікі выбараў 1998 г. (акрамя электаральнай актыўнасці) уплывалі самыя розныя фактары. Перадусім вылучым супрацоўніцтва апазіцыйных партый, ужо згаданую перамену эмацыйнай атмасферы, выкліканую праваленым рэферэндумам 1997 г., падтрымку значнай часткі СМІ, міжнародныя захады супраць рэжыму неліберальнай дэмакратыі, параўнанне Славакіі з Чэхіяй, Польшчай і Венгрыяй, якія рухаліся ў кірунку ЕС і НАТА, а таксама маёмасныя скандалы прэм’ера Мечыяра і “яго” прыватызатараў.

Усё гэта разам паспрыяла таму, што ў агульным балансе сіл немечыяраўскія і антымечыяраўскія партыі атрымалі большую падтрымку грамадства, чым іх праціўнікі.

Табліца 2. Выбары 1990—2002 гг. у СНР і НР СР: неаддадзеныя, страчаныя і нястрачаныя галасы (у % ад колькасці ўпаўнаважаных выбарцаў)

Галасы	1990	1992	1994	1998	2002
Неаддадзеныя і несапраўдныя галасы	6,8	18,2	25,8	16,5	30,9
Сапраўдныя, але страчаныя галасы	7,1	19,5	9,7	4,8	12,6
Сапраўдныя і нястрачаныя галасы	86,1	62,3	64,5	78,7	56,6
Разам	100	100	100	100	100

Такім чынам, асноўны канфлікт у 1990-я гг. разгортваўся па лініі аўтарытарызм — лібертарыянства. Гэта не азначае, што не існавала разыходжанняў, скажам, паміж левымі і правымі ў разуменні сацыяльнай ці эканамічнай палітыкі, але на тую пару ўсе яны адступалі на другі план. Дэфінаваны такім чынам палітычны канфлікт пачаў аслабляцца толькі пасля выбараў 1998 і 2002 гг. А перад парламенцкімі выбарамі ў 2006 г. на пярэднім плане ўжо былі сацыяэканамічныя пазіцыі палітычных актораў.

Усе палітычныя партыі, якія пасля 1990 г. выступалі на палітычнай сцэне Славакіі, можна раскласці на некалькі блокаў: рэфармісцкі — РЗДС — левыя — нацыяналісты — усе іншыя партыі. Рэфармісцкі блок, у прынцыпе, прадстаўлялі правыя сілы, хрысціянска-дэмакратычны рух і партыі венгерскай меншасці. Пры гэтым некаторыя рэфармісцкія партыі мелі падтрымку (і часткова маюць яе сёння) зусім не ў звязку з іх рэфармісцкім характарам. Гэта тычыцца, напрыклад, Хрысціянска-дэмакратычнага Руху, электарат якога аб’ядноўвае не столькі стаўленне да рэформаў, колькі высокая рэлігійнасць, кансерватыўныя погляды і антыкамунізм. А, скажам, падтрымка Партыі Венгерскай Кааліцыі ў першую чаргу забяспечваецца этнічнымі венграмі, незалежна ад іх стаўлення да рэформаў.

Tабліца 3. Выбары 1992—2002 гг. у парламент (СНР і НР СР). Вынікі галасавання за палітычныя блокі

Палітычныя блокі	1992	1994	1998	2002
Рэфармісцкі блок	25,9	32,3	35,5	42,8
РЗДС	37,3	35,0	27,0	19,5
Левыя	20,4	20,7	27,0	24,1
Нацыяналісты	12,0	7,5	9,5	7,2
Іншыя партыі	4,4	4,6	1,0	6,4
Разам	100,0	100,0	100,0	100,0

З табліцы вынікае, што падтрымка рэфармісцкага блока за дзесяць год (калі адлічваць з 1992 г.) значна павялічылася, асабліва ў горадзе — з 24% да 46% (у вёсцы з 28% да 39%). Між іншым, “на пачатку” гэтага перыяду падтрымка рэфармісцкага блока была большай у вёсцы (28:24%), а ў канцы — наадварот (39:46%).

НОВЫЯ КАНФЛІКТЫ І ПАДЗЕЛЫ

З цягам часу ў Славакіі ўсё болей паглыбляліся класавыя размежаванні, і таму пасля вырашэння канфлікту па лініі аўтарытарызм — лібертарыянства на пярэднім плане апынуўся канфлікт паміж правымі і левымі сіламі. Гэта значыць, што кожны сацыяльны клас пачаў рабіць выбар на сваю карысць. Праўда, статусны фактар у Славакіі быў аслаблены “тоеснасным” (Партыя Венгерскай Кааліцыі і Хрысціянска-дэмакратычны Рух выступаюць як “партыі тоеснасці”).

Вядома, што як толькі вырашаецца пытанне грамадзянскіх і палітычных свабод, на першы план выступаюць эканамічныя інтарэсы. У Славакіі пытанне свабоды дамінавала да выбараў 1998 г., а затым наперад выступілі сацыяльныя і эканамічныя праблемы. Пазней з імі пачала канкурыраваць “спрэчка аб тоеснасці”, гэта значыць канфлікт кансерватызму з лібералізмам.

Славацкае грамадства традыцыйна было расколатае на каталіцкую большасць (пераважна рыма-каталікоў) і евангелістаў аўгсбургскага вызнання. Іх суіснаванне часамі было спакойным і прадуктыўным, а часамі — канфліктным. Параўнанне канфесіянальнай структуры Славакіі 30-х гг. ХХ ст. і пачатку ХХІ ст. паказвае, што доля евангелістаў аўгсбургскага вызнання зменшылася ў большай ступені, чым каталікоў. А калі казаць агулам, дык у славацкім грамадстве стаўся цяпер дамінантным падзел паміж каталікамі і секулярызаванай часткай грамадства. І хаця большасць насельніцтва пры перапісе заяўляе сябе вернікамі, пераважна рымска-каталіцкага вызнання, але веру як важную частку сваёй самаідэнтыфікацыі падкрэслівае (паводле сацыялагічных даследаванняў) нават не кожны трэці вернік. А катэгорыя “глыбока веруючых” прадстаўлена ўсяго 10%.

Вялікая палітычная вага партый, якія грунтуюцца на калектыўнай тоеснасці, а не на сацыяльных інтарэсах, звычайна тлумачыцца значнай доляй этнічных супольнасцей у Славакіі. Прыблізна 10% насельніцтва краіны належыць да венгерскай меншасці. Праблемы суіснавання з Вугоршчынай у мінулым, канфлікты апошняга часу, якія паўстаюць з сутыкнення нацыянальных прыярытэтаў, ствараюць у адносінах паміж славакамі і венграмі напружаную атмасферу. Палітычныя арыентацыі венгерскай меншасці блізкія да арыентацыі славакаў з вышэйшай адукацыяй, аднак што датычыць сацыяльна-эканамічных прыярытэтаў, дык тут яны прыпадабняюцца да прыярытэтаў шараговага славацкага насельніцтва.

Славакі і венгры — гетэрагенныя групы, і таму яны ўвесь час трапляюць у канфліктныя пазіцыі адносна адзін да аднаго. У прыклад згадаем спрэчку аб канструкцыі дзяржавы — якой яна мусіць быць: нацыянальнай ці грамадзянскай? Не цяжка здагадацца, што большасць венграў за “грамадзянскую” дзяржаву. У гэткім падыходзе венграў падтрымлівае толькі траціна славакаў, а большая частка з іх хоча бачыць сваю дзяржаву нацыянальнай. Зрэшты, выбар формы дзяржавы залежыць не столькі ад грамадскасці, колькі ад палітычных эліт.

Яўка на выбары ў горадзе і вёсцы пасля актыўнай мабілізацыйнай кампаніі ў 1998 г. не ўтрымалася на былым узроўні, але падраўнялася. У гарадах пачалі больш адказна ставіцца да выбараў і тым самым падымаць іх палітычную вагу. Гэтым часткова пацвярджаецца ранейшая гіпотэза, паводле якой большы ўдзел у выбарах бяруць тыя слаі насельніцтва, якім пайшлі на карысць грамадскія перамены.

На сёння мы маем тры галоўныя восі дыферэнцыяцыі:

1. Кансерватыўна-ліберальная, якая патэнцыяльна ўяўляе з сябе прастору сур’ёзнага супрацьстаяння.

2. Лева-правая, якая размяжоўвае не толькі праз палітычнае суперніцтва за выбар падыходаў да вырашэння актуальных сацыяльна-эканамічных праблем, але і праз стаўленне да мінулага камуністычнага рэжыму (наколькі ён быў “добры” ці “дрэнны”). Славакі і венгры ў гэтым падзеле падобныя, а сам падзел характарызуецца не ўмеркаванай рэпрэзентацыяй, а радыкальным супрацьстаяннем, выяўленым у катэгарычнай форме.

3. Варожасць — талеранцыя стасоўна венграў і супрацоўніцтва з імі.

Дыяграма 2. Пазіцыі: “добры камунізм”, “грамадзянскія і эканамічныя свабоды”. Стаўленне розных узроставых груп

У Славакіі яшчэ моцныя спадзяванні на “сацыяльную падтрымку дзяржавы”, папулярныя эгалітарызм і ідэя пераразмеркавання багаццяў (“у багатых трэба забраць”). Многія спадзяюцца, што калі дзяржава стане кіраваць эканомікай, дык яно будзе лепей. Досыць пашыранае ўяўленне пра “добрых бедных” і “дрэнных багатых” — хаця трымаюцца яго далёка не ўсе. Дамінуе асцярога перад павелічэннем сацыяльнага расслаення — гэтая праблема непакоіць кожнага трэцяга дарослага славака. Да гэтай “сацыяльнай вертыкалі” каштоўнасцей дадаецца “антыцыганская неталерантнасць”, насцярожанае стаўленне часткі грамадства да клерыкалізму, “традыцыйная” антывенгерская неталерантнасць (таксама сярод часткі насельніцтва) і моўныя праблемы (славацкая нацыянальная тоеснасць збудаваная на мове). Такім чынам, акрамя “сацыяльнай вертыкалі” каштоўнасцей, амаль усе іншыя звязаныя з праблематыкай “тоеснасці”. Хіба што з гэтага ў бок прагматычнай палітыкі яшчэ вылучаецца пэўная трывога за рэгіёны — ці будзе ім дапамога з “цэнтра”? Альбо які лёс чакае невялікія краіны ў ЕС? Ці ўжо зусім лакальныя сацыяльныя каштоўнасці, кшталту аплаты за вышэйшую адукацыю.

ЗАКЛЮЧЭННЕ

Славацкае грамадства заўсёды было гетэрагенным рэлігійна, нацыянальна і сацыяльна. Зыходзячы з гэтых падвалінаў і будаваліся палітычныя партыі на свабодных выбарах у 20-я і 30-я гг. ХХ ст.

З 50-х гг. ХХ ст. ва ўмовах камуністычнага ладу пачалася запозненая і таму паскораная мадэрнізацыя індустрыяльнага тыпу. Яна вельмі істотным чынам паўплывала на далейшае фармаванне славацкага грамадства не толькі фактам сваёй наяўнасці, але і тым, што адбывалася ва ўмовах адсутнасці свабоды і дэмакратыі.

Падзенне камуністычнага рэжыму напрыканцы 1989 г., распад усходніх рынкаў, эканамічная рэформа і палітычная барацьба за ўладу сталіся прычынай росту незадаволенасці сярод насельніцтва, уздыму нацыяналізму і з гэтага папулярнасці Руху за Дэмакратычную Славакію пад кіраўніцтвам Уладзіміра Мечыяра. Пасля яго прыходу да ўлады праз перамогу на выбарах і падзелу Чэха-Славакіі быў узяты палітычны курс цалкам супрацьлеглы ліберальнаму.

Большасць славакаў успрымалі тады сваё становішча як значна горшае ў параўнанні з сітуацыяй да 1989 г. Пры гэтым незадаволеныя грамадзяне (асабліва вяскоўцы, людзі з нізкай адукацыяй і сталага ўзросту) выяўлялі самую высокую актыўнасць падчас выбараў. Таму іх электаральны ўплыў прапарцыянальна быў значна большым адносна іх дэмаграфічнай колькасці.

Важную ролю ў барацьбе супраць неліберальнага курсу Славакіі, асабліва ў перыяд 1994—1998 гг., адыгралі апазіцыйныя партыі з малым прадстаўніцтвам у парламенце, культурная і акадэмічная грамадскасць, венгерская меншасць, Канстытуцыйны Суд, адукаваная частка насельніцтва (асабліва ў вялікіх гарадах), няўрадавыя арганізацыі, многія СМІ, сама ідэя еўрапейскай інтэграцыі і, не ў апошнюю чаргу, крытычнае стаўленне заходніх краін да існага рэжыму.

Многіх славакаў Мечыяр сам настроіў супраць сябе крытыкай ліберальнай дэмакратыі, аднак найбольшую незадаволенасць ён выклікаў сваімі фінансавымі аферамі (і аферамі блізкіх да яго прыватызатараў). Не спрыяў папулярнасці Мечыяра і яго палітычны курс, які радыкальна розніўся з выбарам Чэхіі, Венгрыі ды Польшчы (асабліва гэта тычылася выключэння з працэсаў еўрапейскай інтэграцыі). Да таго ж, неталерантнасць адносна венгерскай меншасці, якую рэжым Мечыяра актыўна выкарыстоўваў у сваіх палітычных мэтах, спакваля страціла сваю актуальнасць.

Барацьба з мечыярызмам сталася цэнтральным палітычным канфліктам, які дамінаваў у славацкім грамадстве цягам амаль усіх 1990-х гг. У параўнанні з гэтым канфліктам, усе астатнія адступілі на другі план.

Рэферэндум 1997 г., калі ўлада сілавым прымусам адхіліла пытанне аб наўпроставым выбары прэзідэнта ўсім насельніцтвам краіны, эмацыйна наэлектрызаваў грамадства, змяніўшы апатычнае незадавальненне рэжымам на актыўную барацьбу з ім.

Да таго ж, апазіцыйныя партыі навучыліся супрацоўнічаць паміж сабой і таму змаглі згуртавацца, што дазволіла мінімізаваць страту галасоў сярод прыхільнікаў менавіта гэтых партый на вырашальных выбарах 1998 г. Падчас перадвыбарчай агітацыі эфектыўнай была і электаральная мабілізацыя, да якой спрычынілася вартая здзіўлення актывізацыя няўрадавых арганізацый. Дасягнутага выніку, аднак, нельга было б дамагчыся без заангажаванасці ў перамены часткі СМІ.

Электаральная мабілізацыя прыцягнула да ўдзелу ў выбарах многіх маладых людзей (сярод іх і тых, хто галасаваў упершыню), адукаваную частку грамадства і насельніцтва гарадоў. У 1998 г. удзел гарадскога насельніцтва ў выбарах наблізіўся да вясковага, які ў папярэднія гады быў значна вышэйшым.

Быў яшчэ адзін немалаважны фактар, які не часта згадваецца. Незадоўга да выбараў 1998 г. узнікла новая палітычная партыя (Партыя Грамадскай Згоды). Сваёй “цэнтрысцкай гульнёй” яна хаця і адабрала нейкую частку выбарцаў у антымечыяраўскіх партый, але адабрала іх і ў мечыяраўскага РЗДС. Пасля выбараў ПГС уступіла ў новую ўрадавую антымечыяраўскую кааліцыю, маючы на мэце зрабіць старшыню партыі (былога мэра Кошыц Рудольфа Шустэра) прэзідэнтам Славацкай Рэспублікі.

Актыўнасць апазіцыйных палітычных партый, няўрадавага сектара і міжнароднай супольнасці паспрыяла таму, што на выбарах 1998 г. не адбылося ашуканства. Першае месца з мінімальнай перавагай галасоў атрымаў РЗДС Мечыяра, але ён не змог скласці ўрадавай кааліцыі, а вось нядаўнія апазіцыйныя партыі (кансерватыўныя, ліберальныя, правыя, левыя і нават партыя венгерскай меншасці) такую кааліцыю стварылі. Уключэнне ва ўрадавую кааліцыю партыі венгерскай меншасці аказалася не простай справай: трэба было пераадолець уласны недавер да яе і не збаяцца адмоўнай рэакцыі славацкага грамадства на саюз з венгерскай меншасцю. Аднак, як паказаў час, нейкіх заўважных антывенгерскіх рэакцый, якія б паставілі пад пагрозу існаванне антымечыяраўскай урадавай кааліцыі, не адбылося.

Стракатасць урадавай кааліцыі пасля выбараў 1998 г. (асабліва наяўнасць у ёй левых партый) пазней вельмі ўскладняла кіраванне краінай, бо ўвесь час патрабавала пераадолення ўнутрыкааліцыйных спрэчак і значных саступак адзін аднаму. Але ўсё гэта разам не адмаўляе станоўчага выніку ад змены палітычнай улады ў краіне, якая дазволіла Славакіі вярнуцца на ліберальна-дэмакратычны шлях развіцця.

Затуханне палітычнага канфлікту паміж аўтарытарызмам і палітычным лібералізмам вызваліла месца для новых канфліктаў і падзелаў у славацкім грамадстве, якія, з аднаго боку, адлюстроўваюць, а з другога — ініцыююць самі палітычныя партыі. У апошні перыяд на пярэдні план выступіла супрацьстаянне левых і правых сіл, якое ўскладняецца палемікай кансерватараў з лібераламі наконт формы ўладкавання сацыяльнага жыцця. Аднак гэта ўжо іншы “раздзел” гісторыі, у якім новыя канфлікты Славакіі не вельмі адрозніваюцца ад тых, што не абмінаюць кожнае грамадства з ліберальна-дэмакратычным рэжымам.

Сярэдняя Еўропа і яе прывіды

Падзелы і расколы ў славацкім грамадстве

Наш шлях да
стандартнай дэмакратыі