Аляксандр ДУЛЕБА. Стасункі з Расіяй і кансалідацыя дэмакратыі ў 90-х гг.

Галоўным пытаннем знешнепалітычнай дыскусіі ў Славакіі пасля атрымання дзяржаўнай незалежнасці быў выбар паміж інтэграцыяй у міжнародныя арганізацыі, якія аб'ядноўваюць развітыя краіны “заходняга свету” (перш за ўсё ў НАТА і ЕС), і пошукам “іншых” варыянтаў (нейтралітэт альбо г.зв. геапалітычная канцэпцыя Славакіі як “моста паміж Усходам і Захадам”, Расіяй і ЕС, і т.п.). Істотнай характарыстыкай гэтай праблемы было тое, што яна з'яўлялася складовай часткай унутранай дыскусіі аб дэмакратыі і, адначасна, палітычнай барацьбы паміж яе прыхілінікамі, скептыкамі а адэптамі аўтарытарнага рэжыма. Таму знешнепалітычныя прэферэнцыі тутэйшых актораў і іх стасункі з замежжам былі на тую пару адлюстраваннем хутчэй унутрыпалітычных, чым знешнепалітычных праграм.

У 90-я гады толькі вельмі ўмоўна можна было казаць пра паслядоўную знешнюю палітыку СР, паколькі ў грамадстве не існавала кансэнсусу адносна яе прыярытэтаў. Кульмінацыя спрэчкі аб знешнепалітычным курсе прыпала на 1994—1998 гг. падчас г.зв. трэцяга ўрада Уладзіміра Мечыяра, які складаўся з кааліцыі трох палітычных партый (Рух за Дэмакратычную Славакію — РЗДС, Славацкая Нацыянальная Партыя — СНП і Згуртаванне Рабочых Славакіі — ЗРС). Гэтая кіруючая кааліцыя паспрабавала вынайсці для Славакіі “іншую” пазіцыю, альтэрнатыўную сяброўству ў НАТА і ЕС.

Але сапраўднага кансэнсусу адносна знешнепалітычнага выбару ўдалося дасягнуць толькі на пачатку новага стагоддзя. Пераломным момантам можна лічыць галасаванне ў Нацыянальнай Радзе СР па пытаннях “Стратэгіі бяспекі Славацкай Рэспублікі” ў сакавіку 2001 года і “Стратэгіі абароны СР” у траўні таго ж году, калі большасць асноўных палітычных партый, прадстаўленых у парламенце, улучна з ужо апазіцыйнай на той час РЗДС, прагаласавала за сяброўства ў НАТА і ЕС у якасці знешнепалітычных прыярытэтаў СР. Разам з тым, гэта была згода галоўных палітычных актораў краіны адносна таго, што яны аддаюць перавагу ліберальнай дэмакратыі ў СР. Што да Расійскай Федэрацыі і яе дыпламатыі, дык у 1994—1998 гг. яна падтрымлівала тыя славацкія палітычныя сілы, якія рабілі стаўку на “трэці шлях”, альтэрнатыўны еўраатлантычнай інтэграцыі.

РАСІЙСКАЯ ПАДТРЫМКА “ТРЭЦЯГА ШЛЯХУ”

Пасля вострай крытыкі СР з боку ЗША і ЕС (г.зв. перыяд дэмаршаў у “дыялогу аб дэмакратыі” паміж урадам Уладзіміра Мечыяра і заходнімі партнёрамі) у 1994—1995 гг. тагачасная славацкая ўрадавая кааліцыя ўсвядоміла, што пры захаванні існага стылю кіравання перспектыў інтэграцыі ў заходнія структуры ў краіны няма. З гэтага паўстала няпростая дылема, бо змена ўнутранай палітыкі сведчыла б пра правал абранага курсу, а адсутнасць змены азначала б, што Славакія, у адрозненне ад сваіх бліжэйшых суседзяў (Польшчы, Чэхіі і Венгрыі), застаецца па-за НАТА і ЕС. Кааліцыя ахвяравала стратэгічнымі дзяржаўнымі інтарэсамі і прыняла рашэнне на карысць уласнага выжывання. Але яшчэ трэба было пераканаць будучых выбарцаў (між іншым, як і саміх сябе), што Славакіі, уласна кажучы, “непатрэбная інтэграцыя ў НАТА ды ЕС”, а “заходняя мадэль” не адпавядае славацкай ментальнасці.

Знешнепалітычная ўрадавая праграма ўпершыню была публічна прадстаўленая лідэрамі дзвюх кааліцыйных партый у кастрычніку 1995 г. Старшыня СНП Ян Слота і старшыня ЗРС Ян Люптак у сваіх інтэрв'ю расійскаму агенцтву навін ІТАР-ТАСС, агучаных амаль запар, паведамілі, што “СР не варта ўступаць у розныя вайсковыя блокі, а лепей было б захаваць нейтралітэт”... “Большасці простых славакаў не патрэбны ні НАТА з ЕС, ні МВФ”. У канцы таго самага месяца старшыня наймацнейшай кааліцыйнай партыі і прэм'ер урада Мечыяр падчас афіцыйнага візіту ў Маскву выказаўся наступным чынам: “Пашырэнне НАТА змешчана ў праграмнай дэкларацыі ўрада, і ўрад пакуль што [пры паўторы сказа ён ужо гэта словазлучэнне прапусціў. — Заўвага карэспандэнта.] гэту праграмную дэкларацыю не мяняе”. Сваё ўяўленне бяспечнай Еўропы ён звязаў са стварэннем сістэмы бяспекі на кантыненце, якая б уключала ў сябе таксама Расію. “Адным з магчымых шляхоў з'яўляецца трансфармацыя НАТА ва ўсееўрапейскую арганізацыю, у якой могуць быць краіны-сябры і кааптаваныя краіны (курсіў аўтара. — А.Д.). Было б гістарычнай памылкай падзяліць Еўропу на дзве часткі”. Аднак адчужэнне ад НАТА і ЕС нельга было патлумачыць толькі “панкантынентальнымі” знешнепалітычнымі спекуляцыямі, якія капіравалі тагачаснае расійскае бачанне пабудовы ў Еўропе новай сістэмы бяспекі. Трэба было давесці, што дыялог з Захадам праваліўся зусім не з “унутрыпалітычных прычын”.

Расійская палітыка вельмі аператыўна адрэагавала на “славацкія праблемы ў сувязях” з Захадам і вуснамі свайго тагачаснага пасла Сяргея Ястржэмбскага падхапілася падтрымліваць і бараніць Славакію: “Гэта новы бальшавізм, калі заходнія краіны кажуць: ідзіце за намі. Маўляў, існуе толькі адзін шлях да дэмакратыі, і мы гэты шлях ведаем...”. У красавіку 1996 г. расійская газета “Известия” надрукавала вялікі артыкул аб Славакіі, дзе расійскі пасол адзначыў: “...на Захадзе не разумеюць спецыфіку маладой дзяржавы, не бяруць пад ўвагу ні гісторыю славацкага народа, ні славацкі менталітэт. Адчуваецца і незадаволенасць самастойнай лініяй урада... Славакам кажуць: паглядзіце, як гэта робяць чэхі, палякі, венгры. Чаму вы робіце іначай? Таму што гэта іншая дзяржава, славакі ўсё хочуць рабіць па-свойму”.

Экс-амбасадар Ястржэмбскі, тады ўжо ў якасці прэс-сакратара расійскага прэзідэнта, назваў выступ пасла ЗША Ральфа Джонсана ў Прэшаве ў кастрычніку 1996 г. “адкрытым ціскам і беспрэцэдэнтным умяшаннем ва ўнутраныя справы” Славацкай Рэспублікі. Карацей кажучы, у Славакіі нічога не рабілася недэмакратычна, а толькі па-іншаму, і як суверэнная дзяржава Славакія мела на гэта права, у якім ёй адмаўляў “бальшавіцкі” Захад... І недзе на пераломе 1995—1996 гг. нарадзіўся міф аб “славацкім шляху”, які нібыта ўяўляе з сябе ўласную альтэрнатыву рэформам у посткамуністычным свеце.

Упершыню славацкае трансфармацыйнае “ноу-хау” публічна прадставіў у замежжы прэм'ер Уладзімір Мечыяр падчас свайго афіцыйнага візіту ў Саюзную Рэспубліку Югаславію напрыканцы студзеня 1996 г. Падчас працэдуры атрымання ганаровай доктарскай ступені Універсітэта імя братоў Карычаў у Бялградзе ён выступіў з прамовай пра “славацкую мадэль трансфармацыі эканомікі”, дзе, між іншага, заявіў: “Кожны мае права на ўласны шлях, мы не прымаем панавання агульных дагматаў. У пераходны перыяд не памяншаецца роля дзяржавы, а змяняюцца яе функцыі... Працэс трансфармацыі можна падтрымаць звонку, аднак яго нельга звонку навязаць”. У лютым 1996 г. эксклюзіўны расійскі часопіс “V.I.P.” апублікаваў вялікае інтэрв'ю са славацкім прэм'ерам, дзе той казаў: “Несумненна, на Захадзе існуюць пэўныя колы, якія крытычна настроены і супраць мяне асабіста, і супраць нашага руху (РЗДС. — Аўтар), а нават і супраць усёй краіны... У палітычнай сферы мы не сталі капіяваць традыцыйнай структуры заходніх краін. Наш рух узнік не на ідэалагічных, а на прагматычных прынцыпах... Ён не падобны да заходніх партый... Мы для краіны вызначылі наступную перспектыву: як мага меней чакаць дапамогі звонку і максімальна выкарыстоўваць унутраныя рэзервы... Не ўсе гэта разумеюць, і не ўсім гэта падабаецца... Мы не шукаем “трэці шлях”, мы шукаем шлях для саміх сябе. Толькі той, хто мысліць дагматычна, дзівіцца: чаму ў нас па-іншаму, чым на Захадзе? Так, па-іншаму! Але калі па-іншаму атрымліваецца добра — дык ці гэта дрэнна?”. Прэм'ер славацкага ўрада, бадай, быў насамрэч перакананы, што захады, якія зрабіў яго ўрад пасля парламенцкіх выбараў 1994 г. (скасаванне мандатаў дэпутатаў парламента супраць іх волі, цкаванне прэзідэнта, які не пагаджаўся з палітыкай урада, татальная канцэнтрацыя ўлады ў руках яго партыі, аблога апазіцыі, фінансавыя злоўжыванні ў сферы прыватызацыі, выкарыстанне сакрэтнай службы ў барацьбе з палітычнымі праціўнікамі і да т.п.), — гэта “не дрэнна, а па-іншаму”. Аўтарытарныя кіраўнікі заўсёды тлумачаць умацаванне персанальнай улады “нацыянальнымі асаблівасцямі”.

ЧАМУ І ЯК РАСІЯ ПАДТРЫМЛІВАЛА МЕЧЫЯРА

Рэжым Расійскай Федэрацыі, які сфармаваўся ў выніку палітычнага крызісу 1993 г., з гледзішча ліберальнай дэмакратыі ўяўляў сабой альтэрнатыву посткамуністычнай трансфармацыі. Яго палітычнай базай сталася г.зв. “ельцынаўская мадэль” узору 1993 г., якая надавала прэзідэнту, як найвышэйшаму прадстаўніку выканаўчай улады, права выдаваць дэкрэты, што маюць заканатворчы характар і з'яўляюцца абавязковымі для выканання на ўсіх узроўнях улады. Такі палітычны лад, дзе парушаны баланс паміж заканатворчай, выканаўчай і судовай уладамі, дэфармуе асноўны прынцып дэмакратыі і значна ўскладняе працэс палітычных пераўтварэнняў, што мы і бачым на прыкладзе некаторых постсавецкіх рэспублік. Пасля Расіі падобная мадэль была скарыстаная ў канстытуцыях Беларусі (1994) і Ўкраіны (1996).

Урады, якія фармальна нясуць адказнасць за выкананне законаў, залежаць ад волі прэзідэнтаў, а не ад шырокага кансэнсусу палітычных сіл. Прэзідэнцкія адміністрацыі ды іншыя органы ўлады, якія фармуюцца прэзідэнтамі паводле ўласнай волі (часам нават не звяртаючы ўвагі на закон), маюць большыя выканаўчыя кампетэнцыі, чым тыя інстытуцыі, што павінны былі б іх мець згодна Канстытуцыі. У такой сітуацыі парламенты адыгрываюць маргінальнае значэнне, паколькі не з'яўляюцца адзінай крыніцай заканатворчасці. Апрача таго, прэзідэнты звычайна валодаюць шырокім правам вета ў дачыненні да законаў, што прымае парламент. Палітычныя партыі, якія маюць у парламенце мандат ад выбарцаў, пазбаўленыя рэальнага права фармаваць выканаўчую ўладу, а таму не выконваюць функцыю, якая ўскладзеная на іх гэтым дэмакратычным інстытутам улады. Сродкі масавай інфармацыі цалкам знаходзяцца пад кантролем дзяржаўнай улады альбо залежных ад яе юрыдычных асоб. У выніку мы маем дэфармаваную сістэму прадстаўнічай дэмакратыі, вітрынны плюралізм, адсутнасць культуры палітычнага кансэнсусу, свабоднай медыя-прасторы і слабую грамадзянскую супольнасць.

У выніку Расія ўяўляе сабой сёння не толькі альтэрнатыўную мадэль посткамуністычнай трансфармацыі з пункту гледжання ліберальна-дэмакратычных каштоўнасцей, але і супрацьстаўляе сябе НАТА і ЕС у міжнароднай і абароннай палітыцы. З 1993 г., асабліва ў стасунках з былымі камуністычнымі краінамі, Расія заўсёды падтрымлівала тыя палітычныя сілы, якія імкнуліся да пошуку “іншых шляхоў” у трансфармацыйным працэсе, улучна са славацкім урадам 1994—1998 гг. Яна падтрымала стыль кіравання тагачаснага ўрада, таму што была зацікаўлена: 1) у ізаляцыі Славакіі ад НАТА (пашырэнне НАТА вызначалася стратэгічнымі абароннымі дакументамі РФ як пагроза нацыянальнай бяспецы); 2) у прасоўванні на еўрапейскія рынкі сваіх тавараў (перадусім у транзіце нафты і прыроднага газу, якія пераважна фармуюць дзяржаўны бюджэт РФ); 3) у падтрыманні “сваяцкага” палітычнага рэжыму (тое самае можна прасачыць у палітыцы Расіі ў 90-я гады ў адносінах да Югаславіі, Беларусі, Украіны, Грузіі і т.п.). Дзеля таго, каб звярнуць Славакію з курсу на ліберальную дэмакратыю, Расія выкарыстоўвала наступныя спосабы:

— “аднабаковую дыпламатыю” ў двухбаковых дачыненнях, г.зн. падтрымку толькі тых палітычных сіл, што былі лаяльныя да Расіі (асабліва выразна апошняе праявілася пры г.зв. урадзе Мараўчыка (май — верасень 1994 г.) і падчас кіравання трэцяга ўрада Мечыяра ў 1994—1998 гг.);

— палітыку “прывілеяваных адносінаў”, г.зн. абяцанне выключных эканамічных выгодаў, прадстаўленне гарантый бяспекі на той выпадак, калі Славакія не ўступіць у НАТА і стане нейтральнай дзяржавай (эканамічныя прывілеі былі важкім аргументам на карысць геапалітычнай канцэпцыі Славакіі як моста паміж Расіяй і Захадам; пасля мадрыдскай сустрэчы НАТА на вышэйшым узроўні гэтая канцэпцыя сталася амаль афіцыйнай міжнароднай стратэгіяй СР);

— умяшанне ва ўнутрыпалітычную дыскусію, дзе падкрэсліваліся адрозненні ў культуры і менталітэце “заходняга” і “славянскага (усходняга)” свету (непрымальнасць “заходніх” палітычных канструкцый для славянскіх краін).

У палітычнай барацьбе за будучае Славакіі Расійская Федэрацыя рабіла ўсе магчымыя захады, каб перашкодзіць распаўсюджванню ідэй ліберальнай дэмакратыі і прадухіліць далучэнне краіны да еўрапейскіх эканамічных і палітычных структур.

ЗАМЕСТ ЗАКЛЮЧЭННЯ: ПЕРАМЕНЫ ПАСЛЯ 1998 ГОДА

Новаму славацкаму ўраду на чале з Мікулашам Дзурындай, утворанаму пасля парламенцкіх выбараў у 1998 г., перадусім неабходна было вызначыцца са знешнепалітычнай спадчынай свайго папярэдніка. Складовай часткай змены канцэпцыі замежнай палітыкі была і трансфармацыя стасункаў з Расіяй. Апошняе запатрабавала вырашэння трох задач:

пераканаць ключавых знешнепалітычных партнёраў у тым, што славацкая знешняя палітыка заслугоўвае даверу, а “саюзніцкія адносіны” з Расіяй не з’яўляюцца альтэрнатывай інтэграцыі ў заходнія структуры;

1) правесці рэвізію славацка-расійскай дагаворнай базы перыяду 1994—1998 гг.;

2) “дэпалітызаваць” гандлёвыя стасункі з Расіяй і разблакаваць расійскую запазычанасць такім чынам, каб вывесці з-пад яе суб'екты гаспадарання з аднаго і другога боку палітычнага поля.

Пасля выбараў 1998 г. паміж Славакіяй і Расіяй пачаўся перыяд “палітычнага пахаладання”, які працягваўся да візіту міністра замежных спраў Ігара Іванова ў студзені 2001 г. Усім было зразумела, што новы склад славацкага ўрада цвёрда вырашыў правесці канцэптуальныя змены ва ўнутранай і знешняй палітыцы, дзе ў якасці прыярытэтаў было заяўлена ўступленне ў НАТА і ЕС. Інакш кажучы, пахаладанне ў двухбаковых адносінах было лагічным вынікам радыкальных перамен у краіне і таго факта, што расійская дыпламатыя ў папярэдні перыяд 1994—1998 гг. у стасунках са Славакіяй падтрымлівала толькі тыя палітычныя сілы, якія тады былі пры ўладзе. Пасля выбараў 1998 года Расіі спатрэбіліся два гады, каб зразумець, што перамены ў Славакіі маюць незваротны характар. І толькі падчас згаданага візіту міністра замежных спраў Ігара Іванова ў Браціславу Расія публічна адмовілася ад спроб змяніць знешнепалітычны курс СР і аказваць уплыў на яе ўнутрыпалітычнае жыццё. Ігар Іваноў падкрэсліў, што Расія паважае еўраатлантычную арыентацыю Славакіі і будзе імкнуцца да ўсталявання шырокіх кантактаў з новай Славакіяй. З 2001 і да сярэдзіны 2004 гг. мы былі сведкамі прагматычнага падыходу з абодвух бакоў да ўзаемных стасункаў, калі ніхто не надаваў ім большага значэння, чым яны мелі на самой справе, і не патрабаваў змены знешнепалітычных прыярытэтаў партнёра. Уступленне Славакіі ў НАТА і ЕС азначала канец яшчэ аднаго важнага этапа ў супрацоўніцтве з Расіяй.

У 1993—1998 гг. адносіны з Расіяй былі складовай часткай унутрыпалітычнай барацьбы ў Славакіі за форму палітычнай сістэмы, паколькі аўтарытарны рэжым, які сфармаваўся ў Расіі восенню 1993 года, уяўляў сабой мадэль, альтэрнатыўную ліберальна-дэмакратычнай трансфармацыі. Таму Расія ў тагачасных стасунках са Славакіяй рабіла ўсе магчымыя захады, каб заблакаваць нам шляхі ў накірунку да ліберальнай дэмакратыі і навязаць расійскую мадэль г.зв. кіруемай дэмакратыі. Натуральна, праз такую палітыку ў нас не было ніякіх шанцаў злучыцца з НАТА і ЕС. Славацкую дылему той пары найлепш перадае выказванне былога прэм'ера Уладзіміра Мечыяра: “Калі нас не захочуць на Захадзе, мы звернемся да Усходу”.

Уступленне Славакіі ў НАТА і ЕС азначала радыкальную перамену стасункаў з Расіяй. Перадусім, двухбаковыя кантакты паміж СР і РФ перастаюць ужо быць усяго толькі двухбаковымі. Дачыненні паміж НАТА і Расіяй, а таксама ЕС і Расіяй сталі часткай двухбаковай славацка-расійскай павесткі дня. Разам з тым адбыўся кардынальны зрух у сферу палітыкі і бяспекі, бо цяпер гандлёвыя аперацыі з Расіяй СР павінна рэгуляваць праз пасрэдніцтва ЕС. А калі СР хоча дасягнуць нейкіх спецыфічных мэт датычна Расіі, дык ёй неабходна скаардынаваць свае дзеянні з саюзнікамі ў рамках агульных правілаў Еўрасаюза і палітыкі альянсу НАТА. Іншымі словамі, СР павінна навучыцца выкарыстоўваць ЕС і НАТА ў сваіх стасунках з Расіяй. Безумоўна, Славакія пасля ўступлення ў НАТА і ЕС адназначна выйграла з пункту гледжання яе значэння для Расіі як партнёра. Сяброўства ў абедзвюх арганізацыях узмацняе “вялікадзяржаўны” патэнцыял Славакіі і ўздымае яе значэнне для Расіі. З іншага боку, той факт, што любыя захады Расіі ў дачыненні да Славакіі мусяць быць адаптаваныя да правілаў і нормаў ЕС і НАТА, стварыў сітуацыю, калі Расія страціла ранейшы патэнцыял свайго ўздзеяння, які яна мела ў 1993—1998 гг. Больш за тое, сёння ўжо няма нават рызыкі, якая хай сабе і тэарэтычна, але яшчэ існавала ў 1998—2004 гг., што такая сітуацыя можа паўтарыцца.

Пераклаў са славацкай Алесь КАРЦЕЛЬ.

СМІ: пошук новага аблічча

Стасункі з Расіяй і кансалідацыя дэмакратыі ў 90-х гг.

Уступленне ў ЕС