Уладзімір БІЛЬЧЫК. Уступленне ў ЕС

У гэтым артыкуле я засяроджу ўвагу на працэсах палітычнага ўзаемадзеяння Славакіі з краінамі-сябрамі і арганізацыямі Еўрапейскага Саюзу (ЕС) у 1994—2004 гг. і разгледжу некаторыя вынікі еўрапейскай інтэграцыі, што паўплывалі на яе палітычны рэжым. У якасці сябра ЕС Славакія ўжо вызначылася наконт кірунку свайго палітычнага развіцця. Цяпер нам трэба адно забяспечыць выкананне абавязкаў, што вынікаюць з сяброўства ў ЕС, у тым ліку й абавязкаў датычна якасці, дзейснасці і легітымнасці інструментаў дэмакратыі.

ЕС І ПАЛІТЫЧНЫЯ АРГАНІЗАЦЫІ

Палітычныя інстытуты змяняюцца разам з развіццём грамадства. Паказальным прыкладам можа служыць досвед посткамуністычнай Еўропы. Краіны былога савецкага блоку, зведаўшы камуністычны, дый больш ранні, негатыўны досвед, з 1989 г. ступілі на шлях урэгулявання асноў свайго палітычнага жыцця. Насуперак разнастайным падзелам краін Сярэдняй і Усходняй Еўропы, гэты рэгіён цягам апошняга дзесяцігоддзя вызначаецца высокай ступеняю інстытуцыянальнай канвергенцыі, што яскрава пацверджае працэс інтэграцыі ў ЕС.

Уплыў ЕС на форму і характар палітычных інстытутаў Славацкай Рэспублікі (СР) можна падзяліць на тры асноўныя этапы, якія часткова супадаюць з храналогіяй эвалюцыі адносін СР і ЕС. Першы этап датычыў тых палітычных умоў, ня выканаўшы якіх, краіна не магла быць запрошана на перамовы адносна яе будучага ўступлення ў ЕС. Другі ахопліваў сам працэс уступлення і, найперш, тычыўся акрэслівання Славацкай Рэспублікай і 15 краінамі-сябрамі ЕС умоў уступлення. Трэці этап вызначаецца інстытуцыянальнай эвалюцыяй, калі Славакія сталася назіральнікам, а пазней — сябрам арганізацый ЕС.

Зважаючы на першыя крокі да сяброўства ў ЕС, можна казаць пра масштабны аднавектарны і вертыкальны ўплыў патрабаванняў ЕС на палітычную сістэму Славакіі. Асіметрычнасць гэтых стасункаў падштурхоўвала да таго, каб мы як мага хутчэй прыстасавалі свае палітычныя і адміністрацыйныя структуры да выканання ўмоў уступлення.

Падчас трэцяй хвалі ўплыву, якая датычыцца дзейнасці СР у органах ЕС, асіметрыя паступова адступаецца. А ўдзел у палітычных працэсах усярэдзіне Саюзу запатрабаваў новых фармулёвак пазіцый і прыярытэтаў СР у кантэксце развіцця ЕС.

Трансфармавальны ўплыў Саюзу на палітычную сістэму краін-кандыдатаў, безумоўна, быў і ёсць вельмі шырокім, але гісторыя адносін з іншымі краінамі-сябрамі ды інстытутамі ЕС можа шмат расказаць і пра магчымасці краіны эфектыўна змагацца за ўласныя прыярытэты.

КРЫТЭРЫІ ДЛЯ ЎСТУПЛЕННЯ Ў ЕС

Вынікі пасяджэння Еўрапейскай рады ў Кодані ў чэрвені 1993 г. адкрылі магчымасць пашырэння Еўрапейскага Саюзу шляхам далучэння да яе краін посткамуністычнай Еўропы і вызначылі агульныя крытэры для такога пашырэння. Асноўнай умовай для сяброўства краіны ў ЕС была названа магчымасць прадэманстраваць стабільнасць інстытутаў, якія гарантуюць існаванне дэмакратыі, прававой дзяржавы, ахову правоў чалавека і меншасцяў. Наступныя ключавыя ўмовы датычыліся існавання рыначнай эканомікі і здольнасці супрацьстаяць ціску ўнутры свабоднага еўрапейскага рынку, таксама, як і здольнасці прыняць і задзейнічаць на практыцы еўрапейскія прававыя нормы. Саміт канстатаваў, што пашырэнне не павінна парушыць функцыянавання Еўрапейскіх супольнасцяў.

Хаця гэтыя ўмовы не патрабавалі адзінай мадэлі палітычнай інстытуцыяналізацыі, яны дапамаглі сфармаваць некаторыя агульныя рысы палітычных сістэм посткамуністычных краін, якія ўступілі ў Саюз 1 траўня 2004 г. Для іх палітычных інстытутаў дамінантнымі сталіся такія канцэпты, як парламенцкая дэмакратыя, прапарцыйная выбарчая сістэма, кааліцыйная ўлада і незалежная судовая сістэма.

Славацкая Рэспубліка сваёй палітычнай сістэмай ніякім чынам не выпадае з гэтых агульных характарыстык краін Сярэдне-Ўсходняй Еўропы (выключэннем ёсць, хіба, Румынія, дзе прэзідэнт валодае большымі паўнамоцтвамі). Аднак падчас пабудовы сваёй палітычнай сістэмы Славакія прайшла “турбулентны” перыяд, азначаны знешнепалітычнай ізаляцыяй ураду, найбольш выяўленай у 1996—1998 гг. Гэта прывяло да сітуацыі, калі СР з прычыны невыканання коданьскіх палітычных умоў, паводле пастановы Еўрапейскай рады ў Люксембургу ў снежні 1997 г., не атрымала запрашэння на перамовы адносна ўступлення ў ЕС.

Усё ж вышэй апісаныя палітычныя праблемы не заміналі фармальнай інстытуцыяналізацыі ўзаемадзеяння з Еўрапейскім Саюзам у кантэксце, вызначаным Кааліцыйнай дамовай, і не стваралі для Славакіі ніякіх значных цяжкасцяў. Памянёная дамова сталася юрыдычнай базай для ўрэгулявання адносін Славацкай Рэспублікі, Еўрапейскіх супольнасцяў і Еўрапейскага Саюзу. Працягам першай Кааліцыйнай дамовы, падпісанай яшчэ Чэхаславакіяй 16 снежня 1991 г., стала новая дамова (ад кастрычніка 1993 г.), якая набыла сілу ў лютым 1995 г. Для ўзаемадзеяння на палітычным узроўні была створана Кааліцыйная рада, што складалася з сябраў Рады Еўрапейскіх супольнасцяў, Еўрапейскай камісіі і сябраў, названых урадам. У рамках гэтай Рады быў створаны Кааліцыйны камітэт, які меўся вырашаць канкрэтныя тэхнічныя пытанні, што вынікалі з дамовы, і якому былі падпарадкаваны розныя тэхнічныя падкамітэты.

Акрамя двухбаковых сустрэч Кааліцыйнай рады і Кааліцыйнага камітэту, Славакія рэгулярна брала ўдзел у шматбаковых сустрэчах на міністэрскім узроўні ў межах г.зв. структурнага дыялогу краін-сябраў ЕС і краін-кандыдатаў. На парламенцкім узроўні быў створаны Супольны парламенцкі кааліцыйны камітэт, у які ўваходзілі сябры Народнай рады СР і Еўрапейскага парламенту. Паводле камюніке Еўрапейскай камісіі ад 15 ліпеня 1997 г., славацкі бок быў “падрыхтаваны да выкарыстання механізмаў” узаемаадносін, скіраваных на вырашэнне разнастайных праблем (Commission of the European Communities, 1997, с. 13). Базавыя інстытуцыянальныя рамкі былі перадумовай для функцыянальнага выканання мэт кааліцыйнай дамовы.

Але самай істотнай праблемай на шляху да інтэграцыі паўстала палітычная сітуацыя ў краіне. Тое ж самае камюніке Еўрапейскай камісіі не рэкамендавала краінам-сябрам пачынаць перамовы пра ўступленне Славакіі ў ЕС — з прычыны невыканання коданьскіх палітычных умоў. Згадаем: у ліку самых выразных недахопаў былі названы непавага да пастаноў Канстытуцыйнага суду, становішча парламенцкай апазіцыі, агульная інстытуцыянальная нестабільнасць — як вынік адносін прэзідэнта са старшынём ураду і тагачаснага спосабу выбараў прэзідэнта ў НР СР, а таксама заганы ў механізмах кантролю сакрэтных службаў. Недасканалымі аказаліся й прынцыпы ўсталявання незалежнасці судовай справы і забеспячэння правоў нацыянальных меншасцяў.

Урад — ключавы ўдзельнік адносін з ЕС — стварыў элементарныя мажлівасці для інтэграцыі. Аднак эфектыўнае выкарыстанне гэтых мажлівасцяў не магло ажыццяўляцца без змен паводзін самога ўраду. Пасля адмоўнага рашэння Люксембургскага саміту ў снежні 1997 г. Славакія ў наступныя гады змушана была даганяць тыя краіны, з якімі, на глебе пастановы таго ж саміту, ужо ў сакавіку 1998 г. пачаліся перамовы пра ўступленне,— Польшчу, Чэшскую Рэспубліку, Венгрыю, Славенію, Эстонію і Кіпр.

Прагрэс у камунікацыі і дасягненні інтэграцыйных мэт настаў пасля парламенцкіх выбараў у верасні 1998 г. Новы ўрад СР пад кіраўніцтвам прэм’ера Мікулаша Дзурынды паставіў на мэце як мага хутчэй пераадолець негатыўныя знешнепалітычныя вынікі дзейнасці папярэдняга кабінету. Неўзабаве пасля яго сфармавання пачалося цеснае супрацоўніцтва з прадстаўнікамі Еўрапейскай камісіі (ЕК) і краін-сябраў ЕС. У лістападзе 1998 г., падчас першага афіцыйнага наведання Брусэлю, новы старшыня ўраду Мікулаш Дзурында і Ханс ван дэн Бро, сябра Еўрапейскай камісіі, вырашылі стварыць новы інстытуцыянальны орган — Высокаўзроўневую працоўную групу “Еўрапейская камісія — Славакія” (The European Commission — Slovakia High Level Working Group). Галоўнай мэтай яе стала дапамога Славакіі ў новых працэсах падрыхтоўкі да сяброўства ў ЕС.

Працоўная група пад кіраўніцтвам дзяржаўнага сакратара МЗС СР Яна Фігеля і намесніка генеральнага дырэктара ЕК па знешніх адносінах Франсуа Ламурё (Franзois Lamoureux) у перыяд з лістапада 1998 г. да верасня 1999 г. сустракалася пяць разоў. Падчас падрыхтоўкі да перамоў пра ўступленне ў ЕС група зьяўлялася асобным органам, які з боку Еўрапейскай камісіі спрыяў намаганням славакаў. Кансультацыі тычыліся розных аспектаў уступнага працэсу — як больш шырокіх палітычных, эканамічных і заканадаўчых спраў, так і спецыфічных пытанняў — такіх, напрыклад, як эфектыўнасць фінансавых праграм PHARE ці ядравая бяспека Славакіі.

Дзейнасць Працоўнай групы дапамагла падштурхнуць палітычныя змены ў Славакіі. Пасля парламенцкіх выбараў увосень 1998 г. і пасля мясцовых і прэзідэнцкіх выбараў у першай палове 1999 г. у краіне аднавілася інстытуцыянальная стабільнасць палітычнай сістэмы. Абранне на прэзідэнцкую пасаду Рудольфа Шустэра ў адкрытым двубоі з былым прэм’ерам Уладзімірам Мэчыярам неўзабаве пасля парламенцкіх выбараў аказалася ўжо другой паразай палітычнай групоўкі, што спрычынілася да мінулых няўдач Славакіі. Больш за тое, пасля выбараў пачаліся сістэмныя змены: новая парламенцкая большасць улічыла пажаданні Еўрапейскай камісіі і паклапацілася пра мадыфікацыю Канстытуцыі СР і ўвядзенне наўпростых выбараў кіраўніка дзяржавы, што дапамагло стабілізаваць сітуацыю ў краіне. Наступным прыкладам сістэмных змен, пажаданых для ЕК, сталася прыняццё Закону аб выкарыстанні ўмоў нацыянальных меншасцяў у ліпені 1999 г.

Справы Працоўнай групы датычыліся шырокага спектру пытанняў, уключаючы праблему ядравай энергетыкі. ЕС, канечне, не мае адзінай і стандартнай палітыкі адносна атамных электрастанцый, аднак некаторыя краіны — напрыклад, суседняя Аўстрыя, а разам з ёй і ЕК — у рамках уступнага працэсу патрабавалі спыніць старыя ядравыя рэактары савецкіх часоў, бяспека якіх выклікае сумневы. У Славакіі гаворка вялася пра атамны энергаблок V-1 у Яслаўскіх Багуніцах. Еўрапейская камісія прапанавала магчымасць фінансавай дапамогі і кампенсацыі ў разе спынення такіх рэактараў, і славацкі бок паабяцаў прыняць рашэнне пра спосаб і дату спынення двух рэактараў на V-1 да канца верасня 1999 г.

Поспех інтэграцыйных намаганнняў Славакіі ў значнай ступені залежаў ад тэмпу і вынікаў унутраных рэформ. У палітычнай галіне паасобку стаяла пытанне судовай улады: Еўрапейская камісія паўторна раскрытыкавала недастатковую незалежнасць усёй сістэмы выбару суддзяў, якія мусілі праходзіць чатырохгадовы выпрабавальны тэрмін. Палітычнай, сацыяльнай і эканамічнай праблемай, што трывала шмат гадоў, абярнулася таксама (і дасюль ёсць) становішча цыганскай меншасці. У эканамічнай галіне акцэнт быў зроблены на паскарэнне рэформ, прыватызацыю банкаў і стратэгічных прадпрыемстваў. Але, нягледзячы на асобныя хібы, маніторынг задач Еўракамісіі даў станоўчы вынік — і адкрыў Славакіі шлях да перамоў пра ўступленне ў ЕС.

Акрамя наўпростых кантактаў з Еўрапейскай камісіяй, новы ўрад Славацкай Рэспублікі меў намер аднавіць двухбаковыя адносіны з урадамі краін-сябраў Еўрапейскага Саюзу. Калі ЕК уяўляе з сябе інстытут, які рэгулярна праводзіць маніторынг і ацэньвае становішча падрыхтаванасці краін-кандыдатаў да сяброўства ў ЕС, дык рашэнне пра непасрэднае адкрыццё наўпростых перамоў з кандыдатамі ў Еўрапейскі Саюз прымаюць асобныя краіны ЕС. Часам улады Мэчыяравай кааліцыі РЗДС—СНП—ЗРС (Рух за дэмакратычную Славакію, Славацкая нацыянальная партыя і Згуртаванне працоўных Славакіі) адбылося паступовае пахаладанне адносін Славакіі з краінамі ЕС, што адбілася паслабленнем інтэнсіўнасці двухбаковых кантактаў на вышэйшых узроўнях. Запомнілася, да прыкладу, беспаспяховае намаганне прэм’ера Мэчыяра наладзіць афіцыйную сустрэчу з нямецкім канцлерам Гельмутам Колем.

Кантраснае ўражанне пакінуў і знешнепалітычны поспех ягонага пераемніка — Дзурынды. Сам старшыня ўраду за 1999 г. правёў 35 двухбаковых, а ў далейшым — вялікую колькасць шматбаковых замежных сустрэч. Таксама й іншыя чальцы ўраду СР наведалі сваіх калег у краінах ЕС. Пачаліся частыя візіты ў Славакію з-за мяжы. Параўнальна з дзейнасцю папярэдняга ўраду, міністэрскія кантакты з прадстаўнікамі краін-сябраў ЕС шматразова ўзраслі, і змест сустрэч, да таго ж, стаў больш акрэслены. Славакія пакуль заставалася краінай са шматлікімі праблемамі. Але адкрыліся ўжо новыя магчымасці супрацоўніцтва.

УСТУПНЫЯ ПЕРАМОВЫ З ЕС

Еўрапейская камісія і краіны ЕС ухвалілі палітычныя змены на выбарах увосень 1998 г. Аптымістычныя чаканні новага ўраду наконт хуткага далучэння Славакіі да групы краін, што ўжо вялі перамовы пра ўступленне ў ЕС, аказаліся, аднак, перабольшанымі. Сам Саюз не быў гатовы прыняць рашэнне адносна свайго пашырэння да прыняцця новага бюджэту на 2000—2006 гг. Нарэшце той быў зацверджаны ў заключныя гадзіны Берлінскага саміту ў сакавіку 1999 г. Асноўныя рашэнні адносна далейшага працэсу пашырэння былі адсунуты на перыяд фінскага старшыньства ў другім паўгоддзі 1999 г. Што да Славакіі, то Саюз чакаў далейшых змен у палітычнай і эканамічнай галінах краіны. Увогуле, заўважалася некаторая насцярожанасць ЕС што да патэнцыйнага распаду ўрадавай кааліцыі і магчымага аднаўлення палітычнай нестабільнасці.

13 кастрычніка 1999 г. Еўрапейская камісія абнародавала сваё камюніке, у якім была канстатавана падрыхтаванасць Славацкай Рэспублікі да ўступлення ў ЕС. Пацвердзіла гэта й Працоўная група. Былі адзначаны пазітыўныя змены, факт выканання палітычных умоў у адносінах да дэмакратыі, прававой дзяржавы, а таксама ў адносінах да правоў чалавека і правоў меншасцяў. Было прапанавана пачаць перамовы пра ўступленне. Такім чынам, 1999 г. стаўся для Славакіі не толькі годам унутраных змен, але й годам набыцця новага палітычнага іміджу. Падобнае запрашэнне атрымалі й іншыя краіны-кандыдаты з так званай “другой групы” (Латвія, Літва, Балгарыя і Румынія), а разам з імі й Мальта.

У той жа час камюніке адзначыла недахопы ў функцыянаванні славацкіх судоў і заклікала да прагрэсу ў правах меншасцяў. Што да эканамічнай галіны, то азначылася: у выпадку паспяховых і хуткіх рэформ Славакія, таксама, як і Літва, можа выканаць умовы, якія тычацца функцыянавання рыначнай эканомікі. Здольнасць славацкай эканомікі існаваць у рамках канкурэнцыі Еўрапейскага рынку залежала ад “прыняцця і выканання сучаснай праграмы заканадаўчых і структурных рэформ”. У дакуменце таксама было ўхвалена рашэнне славацкага ўраду пра спыненне двух рэактараў блоку V-1 атамнай электрастанцыі ў Яслаўскіх Багуніцах у перыяд 2006—2008 гг.

Абапіраючыся на гэтае камюніке, краіны ЕС на саміце ў Хельсінках у снежні 1999 г. прынялі рашэнне пра пашырэнне ліку краін, з якімі вяліся перамовы адносна ўступлення ў ЕС. Да папярэдняй мадэлі 5+1 з люксембургскага саміту далучыліся 6 краін другой групы, сярод якіх была й Славакія. Апроч таго, у выніку працяглых перамоў і закуліснай дыпламатыі Турцыя атрымала статус краіны-прэтэндэнта.

Вынікі саміту пацвердзілі “прынцып рэгаты”, які праявіўся яшчэ да заканчэння люксембургскага саміту. Падчас ацэнкі становішча краін-кандыдатаў ключавым быў абраны індывідуальны падыход: кожная краіна ацэньваецца з гледзішча яе ўласных вынікаў. Для СР запрашэнне на перамовы пра ўступ азначала выразныя знешнепалітычныя змены, якія былі істотнымі й для ўнутранага развіцця. Без перабольшання можна канстатаваць, што пастанова ў Хельсінках — найважны славацкі знешнепалітычны поспех.

Адносіны паміж СР і краінамі ЕС выйшлі на новы ўзровень. Пасля пачатковага пераадолення мясцовых палітычных праблем акцэнт змясціўся на канкрэтныя тэхнічныя праблемы, знітаваныя з перамовамі пра ўступленне. Перамовы з Еўрапейскім Саюзам уяўлялі з сябе праверку здольнасці да аб’яднання заканадаўчай базы краін-кандыдатаў з заканадаўчай базай і нормамі ЕС. Акрамя гарманізацыі заканадаўчых норм з правіламі ЕС, для ўступлення патрабавалася таксама практычнае выкананне гэтых норм у штодзённым жыцці.

Сукупнасць заканадаўчай базы і міжнародных пагадненняў Еўрапейскіх супольнасцяў і Еўрапейскага Саюзу — acquis communautaire — налічвае сённякаля 80 тысяч старонак. Acquis communautaireапісвае агульныя палітычныя органы, супольны еўрапейскі рынак, дзейнасць асобных інстытутаў ЕС, у тым ліку Еўрапейскай камісіі і Еўрапейскага парламенту.

З 2000 г. абмеркаванне ўмоў уступлення стала прадметам больш частых перамоў СР з краінамі ЕС і інстытутамі ЕС. Трэба адзначыць: вызначаныя ўмовы, у аснове якіх ляжыць прыняццё кандыдатамі ўсіх абавязкаў і правіл, што дзейнічаюць у ЕС, датычыліся найперш праверкі здольнасці краіны прыняць гэтыя правілы і дзейнічаць адпаведна з імі. Трэба было таксама дамовіцца наконт дзейнасці ў розныя пераходныя перыяды, падчас якіх у пэўных эканамічных ці палітычных галінах краіна можа карыстацца часовымі правіламі — да поўнай адаптацыі іх да acquis communautaire.

Славакія мусіла падрыхтавацца да функцыянавання ў ЕС у розных палітычных і эканамічных вымярэннях. У самой краіне трэба было вызначыць канкрэтныя прыярытэты, а таксама рэакцыю што да патрабаванняў ЕС, сфармуляваць заўвагі да іх. Таму ў перамовы ўключыліся розныя адміністрацыйныя структуры. А галоўную адказнасць несла Міністэрства замежных спраў.

У кожным міністэрстве быў створаны аддзел, што займаўся праблематыкай ЕС. Дзейнасць гэтых аддзелаў была прыстасавана да патрэб перамоў. Аднак, паводле характару сваёй працы (на якую ўплывалі часовыя рамкі ўступнага працэсу) і яе зместу (удзел у рэгулярных сустрэчах Працоўнай групы галоўнага саветніка), тое былі пераважна часовыя лакальныя ўтварэнні. Іншымі словамі, перамовы пра ўступленне непасрэдна датычыліся вузкага кола адміністрацыйных структур, якія мелі дастаткова абмежаваныя стасункі і сувязі з вышэйшым бюракратычным апаратам.

Прыемна ўражвае той факт, што раздробленая палітычная сцэна асабліва не разбурала намаганняў уладных структур, якія ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы ўступлення ў ЕС. На працаздольнасць выканаўчай улады не паўплывалі нават дыскусіі пра склад ураду. Парламент адыгрываў вядучую ролю ў выкананні патрабаванняў да прававой сістэмы СР у сувязі з пажаданнямі acquis. У рамках уступнага працэсу ён перш-наперш вырашаў кантрольныя і кансультацыйныя задачы ў адносінах з выканаўчай уладай і выконваў рэпрэзентатыўную ролю для партнёраў за мяжой. Перадусім гаворка ішла пра рэгулярныя кансультацыі Супольнага парламенцкага камітэту ЕС і СР, складзенага з дэпутатаў славацкага парламенту і Еўрапарламенту. У славацкім парламенце былі створаны два камітэты — Замежны камітэт і Камітэт па еўрапейскай інтэграцыі, якія павінны былі рэгулярна праводзіць перамовы адносна пазіцыі СР падчас уступовага працэсу, кансультуючыся пры гэтым з урадам.

Такім чынам, перамовы пра ўступленне пацвердзілі дамінантнае палітычнае і адміністрацыйнае становішча выканаўчай улады СР. Акрамя таго, яны вызначылі пытанне сяброўства ў ЕС як асноўны знешнепалітычны прыярытэт краіны, які падчас уступовага працэсу стаў дамінаваць і ў вырашэнні ўнутрыпалітычных праблем. Можна падаць некалькі выпадкаў, калі працэс уступлення ў ЕС паўплываў на змены ва ўнутранай палітычнай сістэме.

Па-першае, яскравым прыкладам было абнаўленне Канстытуцыі Славацкай Рэспублікі. 26 лютага 2001 г. Народная Рада прыняла самы вялікі, з часоў абвяшчэння незалежнай дзяржавы, дадатак да Канстытуцыі рэспублікі. Абнаўленне адбылося з пазіцый неабходнасці еўрапейскай інтэграцыі. Дадатак набыў сілу з 1 ліпеня 2001 г., але ў некаторых галінах ён пачаў дзейнічаць 1 студзеня 2002 г.

Прынятыя заканадаўчыя акты рэфармавалі славацкую судовую сістэму, залежнасць якой Еўрапейская Камісія перыядычна крытыкавала. Галоўная змена датычылася парадку прызначэння суддзяў: быў скасаваны абавязковы дагэтуль чатырохгадовы выпрабавальны тэрмін. Таксама зменены былі склад і некаторыя правы Канстытуцыйнага суду СР.

Акрамя таго, дадатак да Канстытуцыі ўдакладніў прыярытэтнасць міжнародных пагадненняў, у тым ліку дамовы пра збліжэнне з ЕС у рамках славацкай юрыдычнай сістэмы. Вырашылася й пытанне вышэйшай і наўпростай правамоцы заканадаўчых актаў Еўрапейскіх супольнасцяў. Адбыліся змены ў пытаннях кампетэнцыі прэзідэнта і, перадусім, органаў мясцовага самакіравання. Заадно дадатак да Канстытуцыі ўмацаваў правы чалавека і абарону грамадзян ад дзяржаўнай бюракратыі. Прыняты дадатак наблізіў Славакію да сяброўства ў ЕС і зняў шматлікія заканадаўчыя і палітычныя перашкоды на шляху да ўступлення.

Па-другое, працэс уступлення зрабіўся падставай для некаторых унутраных рэформ. Добрай ілюстрацыяй гэтага з’яўляецца рэформа грамадскага самакіравання, якая не была абавязковай умовай для ўступлення. Але ж яна патрэбна была Славакіі — унітарнай дзяржаве — для пашырэння, да прыкладу, магчымасцяў адміністрацыйных структур эфектыўна выкарыстоўваць дапамогу ЕС з уступных фондаў, а таксама прымаць большую фінансавую дапамогу ад агульных рэгіянальных і структурных фондаў пасля ўступлення ў ЕС.

Па-трэцяе, уступны працэс спрыяў кароткачасовым палітычным зменам і спрычыніўся да стварэння новых органаў знешняга і ўнутранага палітычнага кантролю. Згадваецца ў гэтай сувязі справа пра падазрэнне ў злоўжыванні сродкаў фондаў Еўрапейскага Саюзу, што распачалася ўвесну 2001 г. У карупцыі западозрылі тагачаснага дырэктара аддзелу замежнай дапамогі пры ўрадзе СР. Паследкам гэтых падазрэнняў сталі замарожанне ўступнай дапамогі Еўрапейскага Саюзу Славакіі і наступныя палітычныя змены: пасля распаўсюджання ў СМІ звестак пра гэтую справу пасаду віцэ-прэм’ера 4 мая 2001 г. заняў тагачасны намеснік старшыні Камітэту па інтэграцыі і старшыня Партыі грамадскага паразумення Павал Гамжык.

Расследаваннем памянёнай справы ў Славакіі займаўся Найвышэйшы кантрольны камітэт (НКК). З боку ЕС гэтую справу пачалі расследаваць прадстаўнікі Еўрапейскага антыкарупцыйнага камітэту (ЕАК), якія яшчэ да завяршэння следства ўнеслі прапанову пра “забеспячэнне больш празрыстай арганізацыйнай структуры атрымання і выкарыстання сродкаў з фондаў ЕС і выпрацоўку адпаведнай заканадаўчай базы для стварэння кантрольных сістэм, каб мінімілізаваць рызыку злоўжывання гэтых сродкаў”.

Падазрэнне пра злоўжыване еўрафондаў не пацвердзілася; заключэнне следства, высновы НКК і ЕАК былі апублікаваны ў камюніке ЕК 13 лістапада 2001 г. Падрабязнага даследавання дзейнасці славацкай адміністрацыі і органаў ЕС патрабавалі й дэпутаты Еўрапейскага парламенту. Бюджэтны камітэт ЕП падаў у першым чытанні праект бюджэту ЕС на 2002 г. з прапановай замарозіць 15 мільёнаў еўра з дапамогі ўступленню Славакіі. Акрамя арганізавання следства, ЕП патрабаваў узмацніць у Славакіі фінансавы кантроль і барацьбу з карупцыяй. Узніклая сітуацыя засведчыла наяўнасць праблемы з недастатковай фінансавай празрыстасцю дапамогі для ўступлення ў ЕС. Важным захадам у карэкцыі сістэмы размеркавання сродкаў сталася прыняццё закону аб фінансавым кантролі.

СЯБРОЎСТВА Ў ЕС І ПАЛІТЫЧНЫ РЭЖЫМ КРАІНЫ

У 2003 годзе узаемаадносіны Славацкай Рэспублікі і Еўрапейскага Саюзу змяніліся з асіметрычных на партнёрскія. 16 красавіка 2003 г. СР нарэшце падпісала Дамову ўступлення ў ЕС. У траўні 2003 г. гэтая дамова была ўхвалена на рэферэндуме, які пацвердзіў абавязкі СР уступіць і ў Еўрапейскія Супольнасці. У ліпені дамову ратыфікавала Народная рада СР, а ў жніўні сваім подпісам яе зацвердзіў прэзідэнт.

Праз падпісанне Дамовы аб уступленні 16 красавіка 2003 г. Славацкая Рэспубліка атрымала статус назіральніка ў ЕС. Практычна тое азначала, што прадстаўнікі краіны пачалі рэгулярна ўдзельнічаць з гэтага часу ўва ўсіх пасяджэннях органаў ЕС. Славакія як выканаўца acquis і краіна, што праводзіць перамовы адносна перыяду, неабходнага для адаптацыі згодна з правіламі Саюзу, стала больш уплывовым палітычным гульцом. Прыспеў час і новай стратэгіі адносна еўрапейскай інтэграцыі, норм, досведу і практыкі ЕС што да іх адлюстравання і функцыянавання ва ўнутраным жыцці. Славакія ад гэтага часу ўжо не ёсць выключна аб’ектам пастаноў ЕС — яна сталася суаўтарам гэтых пастаноў.

Уступленне ў Еўрапейскі Саюз 1 траўня 2004 г. і месца СР у інстытуцыянальнай архітэктуры ЕС далі рэальную магчымасць уплываць на справы Саюзу. У кароткачасовай перспектыве важнымі былі практычныя крокі, найперш — асэнсаванне вынікаў уступных перамоў для паўсядзённага жыцця і камунікацыі паміж краінамі, інстытутамі і грамадзянамі ЕС. Каб дзяржава была добрым гульцом на полі інтэграцыі, яна павінна выклікаць давер у іншых краін і эфектыўна вырашаць свае ўнутраныя праблемы.

Сяброўства Славакіі ў ЕС стварыла абсалютна новыя рамкі і для знешняй, і для ўнутранай палітыкі СР. Праблемы ЕС сталі часткай праблем Славакіі. Краіна-ўдзельніца Саюзу мусіць дэклараваць уласныя падыходы і пазіцыі, прапаноўваць свае варыянты рашэння агульных пытанняў. Трэба вызначыцца са спосабамі камунікацыі, каардынацыі, браць удзел у абмеркаванні ўсіх пытанняў, што клапоцяць ЕС.

Цяпер перад Славакіяй стаіць доўгатэрміновая задача інстытуцыянальнай адаптацыі. А гэта азначае, што справы Саюзу з’яўляюцца адначасова й справамі нашай унутранай палітыкі. Славакія як краіна-сябра ЕС не адчувае асаблівых перасцярог наконт абмежавання праў дзяржавы з рэжымам ліберальнай дэмакратыі. Галоўнай і доўгатэрміновай робіцца новая праблема — якім чынам палепшыць якасць функцыянавання ліберальнай дэмакратыі.

Стасункі з Расіяй і кансалідацыя дэмакратыі ў 90-х гг.

Уступленне ў ЕС

Славацкае грамадства
ў працэсе інтэграцыі...