Яўген БУРЫ. Два тэксты. Тры канцэпцыі

Ці не квінтэсэнцыю створанага Жанам-Полем Сартрам (1905—1980) і Людвігам Вітгенштайнам (1889—1951) уяўляюць зь сябе гэтыя пераклады. Думкі, выкладзеныя аўтарамі ў “Экзыстэнцыялізьме” і лекцыі “Пра Этыку”, атаясамліваюцца менавіта зь іх асобамі й іхным унёскам у скарбніцу сусьветнае культуры.

Зь першага погляду можа падацца, што тэксты непрыдатныя для сумеснага прачытаньня. Але гэта ня так. Зьмясьціўшы тэксты разам, мы атрымалі выдатную магчымасьць сутыкнуць лоб у лоб ня толькі людзей, якіх сяды-тады хто-кольвек не ўтрымаецца дый назаве найвялікшымі мысьлярамі ХХ стагодзьдзя, але й прапанаваныя імі канцэпцыі. Другая заўвага, што павінна тут прагучаць, датычыцца лёсаў аўтараў, у адрыве ад якіх узважваць вартасьць іх твораў — дарэмная справа. Таму тэксты гэтыя, у зьвязку зь іншымі старонкамі біяграфій абодвух геніяў, — яскравае сьведчаньне перамогі той ці іншай канцэпцыі: калі ня творчасьці, дык жыцьця — дакладна. І тым цікавейшай выглядае спрэчка тытанаў эўрапейскае думкі, калі адбываецца завочна, без сьвядомага адказу адзін аднаму, “texte а texte”, калі дазволіце.

Тое, што мы хочам прадставіць на ваш суд, можа мець розныя назовы: “Экзыстэнцыялізм пра Этыку”, “Пра этыку экзыстэнцыялізму” ці ўвогуле нешта трэцяе, вашае асабістае. Зьяўленьне гэтага трэцяга й ёсьць, бадай, найлепшай ацэнкай трапнасьці й дапасаванасьці перакладаў адзін да аднаго.

Відавочна, што лекцыя “Пра Этыку” кшталтавалася разважлівым, бескампрамісным розумам, з абсалютнай шчырасьцю, але шчырасьцю менавіта разумовай, сьціплай і вытанчанай. Шчыра напісаны й сартраўскі “Экзыстэнцыялізм”, нават жарсна, а таму яшчэ больш бескампрамісна, з той толькі сутнаснай розьніцай, што шчырасьць ягоная эмацыйная, ад сэрца. Вітгенштайн тактоўна распавядае, Сартр палка даказвае.

Тут варта прывесьці адну зацемку 1912 году зь дзёньніка Бэртрана Расэла, слухаць лекцыі якога прыехаў 22-гадовы Вітгенштайн: “Ён ня хоча даказваць тое ці гэта, ён хоча выявіць, як выглядаюць рэчы на самай справе”. Вітгенштайн паведамляе, гутарыць, Сартр даказвае сам сабе й тым больш дае сабе веры, чым гучней і больш безапэляцыйна крычыць. Тым больш давала яму веры (свайму ідалу) і моладзь — моладзь, для якой філязофскія глыбіні былі заглыбокія, а вечнымі падаваліся рэчы кшталту свабоднага каханьня. Так, напрыканцы жыцьця, чакана для сябе ці не, але Сартр ператвараецца ў звычайны прадукт маскульту, папсовы й растыражаваны брэнд, на пахаваньне якога зьбіраецца 50000, але спажыўцоў, удзячных спажыўцоў.

Ніякай хвалы вітгенштайнаўскай рацыянальнасьці тут няма й гэта трэба праілюстраваць. 1 красавіка 1914 г. Вітгенштайн пачаў дыктаваць выкладчыку Кэмбрыджу Дж.Э.Муру працу пад назвай “Лёгіка”. Пасьля вяртаньня ў Кэмбрыдж Мур прапанаваў “Лёгіку” як дысэртацыю на атрыманьне навуковай ступені бакаляўра. Аднак навуковая супольнасьць Трыніці Коледжа не залічыла працу з прычыны таго, што да яе не былі прыкладзеныя прадмова, агляд і сьпіс выкарыстанай літаратуры. Вось адказ Вітгенштайна Муру на ягонае паведамленьне: “Дарагі Мур, Ваш ліст раздражніў мяне. Калі я пісаў Лёгіку, я не прыстасоўваўся да Кэмбрыджскіх цыркуляраў, таму я лічу, было б справядліва, калі б вы прысудзілі мне маю ступень без усіх гэтых бюракратычных адпаведнасьцяў цыркулярам! Накшталт Прадмовы й Заўваг. Калі я не магу разьлічваць, каб для мяне зрабілі выключэньне нават у такіх ІДЫЁЦКІХ дэталях, дык я ўвогуле магу адпраўляцца наўпрост да д'ябла; калі ж я не ў правох разьлічваць на гэта, а Вы гэтага не зрабілі, то — напрамілы Бог — можаце да яго адпраўляцца самі”.

Час расставіў кропкі над і. Эмоцыі прыходзяць і сыходзяць, але ж аднымі імі не пражывеш. І аднаго з герояў нашага завочнага форуму гэта датычыцца адсоткаў на сто. Пры прачытаньні “Экзыстэнцыялізму” заўважаеш часам, што ня верыш аўтару, бо ён выдае жаданае за рэальнае. Ці ня з самага дзяцінства маленькі Квазімода хацеў быць у цэнтры ўвагі, адрынуўшы Бога й іншых. Відавочная прага звышувагі, якая толькі нарастае, проста магмаю ліецца з Сартравых тэкстаў і дзеяньняў. Ці не таму ён крытыкаваў ледзь ня ўсё, што бачыў, пад радасныя воклічы натоўпу? Ці не таму эпатажна адмовіўся ад Нобэлеўскай прэміі, нібы яна скуе ягоную свабоду?

Ёсьць зусім небеспадстаўнае меркаваньне, што такая пасьляваенная актыўнасьць была своеасаблівай кампэнсацыяй няўдалага геройства часоў вайны, калі Сартр дзевяць месяцаў правёў у палоне і, згодна з аднымі крыніцамі, быў вызвалены па стане здароўя, згодна з другімі,— уцёк...

У свой час Вітгенштайн прыгадваў: “Калі мне было 8 ці 9 гадоў, я перажыў досьвед, які калі й ня быў вырашальным у маім будучым жыцьці, дык, прынамсі, быў у духу майго характару тае пары. Як гэта адбылося, я ня памятаю. Бачу толькі сябе, стаю ля дзьвярэй і разважаю: “Навошта людзі кажуць праўду, калі маніць нашмат больш выгодна”. І я нічога ня мог уцяміць з гэтага”. У пачатку 20-х, калі ён працаваў у вёсках школьным настаўнікам, папярэдне раздаўшы сваю багатую спадчыну, некалькі калег, што зайздросьцілі яму, падалі на яго ў суд. Быццам бы вучні на яго ўроках сыходзяць крывёю й страчваюць прытомнасьць. Толькі розгі Вітгенштайн выкарыстоўваў не часьцей за іншых і караў, збольшага, за хлусьню.

І яшчэ адзін факт. Калі пачалася Першая сусьветная вайна, Людвіг рашуча ўступіў у аўстрыйскае войска добраахвотнікам. Перад першым боем, у 1916 годзе, ён запісаў: “Цяпер у мяне ёсьць шанец стаць прыстойным чалавекам”. Пра 4 траўня, калі ён нёс наглядальны пост падчас шквальнага вагню на працягу ўсёй ночы, ён пакінуў такія словы: “Толькі цяпер вайна сапраўды пачнецца для мяне. І, быць можа, і жыцьцё таксама. Магчыма, блізкасьць сьмерці й прынясе мне сьвятло жыцьця”.

Суаднесьці тэксты — ужо ня наш прывілей, і тут мы павінны закончыць нечым сартраўскім: “Мае творы няўдалыя. Я не сказаў ні ўсяго, што хацеў, ні так, як я гэтага хацеў. Думаю, будучыня абвергне многія мае погляды; спадзяюся, некаторыя зь іх вытрымаюць выпрабаваньне, але ў любым выпадку Гісторыя нясьпешна рушыць да разуменьня чалавека чалавекам...” — прамовіў Сартр у перадсьмяротнай гутарцы са сваім сакратаром.

Бруна Шульц.
Апавяданьні

Яўген Буры. Два тэксты. Тры канцэпцыі

Людвіг Вітгенштайн.
Пра этыку