Мішэль УЭЛЬБЭК. Застацца жывым

Сусьвет лямантуе. Бэтон адчувае моц і жорсткасьць, зь якой па ім б'юць, калі ламаюць сьцяну. Бэтон лямантуе. Трава стогне на зубах жывёліны. А чалавек? Што тады казаць пра чалавека?

Сьвет — гэта суцэльныя пакуты. У аснове сьвету — ядро пакутаў. Усялякае існаваньне — гэта ўзьлёт і падзеньне. Усе рэчы ўвесь час пакутуюць, пакуль яны існуюць. Нябыт, перш чым стаць быцьцём, калоціцца ў агідным параксізьме болю.

Жывыя істоты множацца і ўскладняюцца, не губляючы пры гэтым сваёй першапачатковай натуры. На пэўным узроўні сьвядомасьці нараджаецца крык. Паэзія — яго вытворная. Выразная мова — таксама.

Першая паэтычная спроба — узыходжаньне да сваіх вытокаў. Інакш кажучы — да пакуты.

Разнавіднасьці пакутаў важныя, але ня гэта галоўнае. Усялякая пакута — добрая, усялякая пакута — карысная, усялякая пакута дае свой плён, усялякая пакута — гэта сусьвет.

Анры — год. Ён ляжыць на падлозе ў брудных пялюшках і вые. Яго маці ходзіць туды-сюды, грукоча абцасамі па кафлянай падлозе, шукаючы свае станік і спадніцу. Яна сьпяшаецца на спатканьне. Гэтая пакрытая лайном маленькая рэч, якая варушыцца на плітачнай падлозе, раздражняе яе. Кабета таксама выбухае крыкам. Анры вые яшчэ гучней. Пасьля яна сыходзіць.

Анры мае рэальны шанец стаць паэтам.

Марку дзесяць гадоў. Яго бацька памірае ў шпіталі ад раку. Гэты зношаны мэханізм, з трубкамі ў горле й з пэрфузіяй, — ягоны бацька. Жывы толькі позірк, ён адлюстроўвае пакуты й боль. Марк таксама пакутуе. Ён таксама баіцца. Ён любіць бацьку. І ў той самы час у яго зьяўляецца жаданьне, каб бацька хутчэй памёр, і ён адчувае сябе ў гэтым вінаватым.

Марк мае папрацаваць. Ён мае разьвіць у сабе гэтыя асаблівыя й вельмі плённыя пакуты: Пачуцьцё Сьвятой Віны.

Мішэлю пятнаццаць гадоў. Ён яшчэ ні разу не цалаваў дзяўчыны. Ён хацеў бы танчыць з Сыльві, але яна танчыць з Патрысам, і ёй гэта яўна даспадобы. Ён застаецца нерухомы, музыка пранікае да самай яго сутнасьці. Гэта цудоўны павольны факстрот надзвычайнай прыгажосьці. Мішэль і ня ведаў, што магчыма так пакутаваць. Яго дзяцінства было дагэтуль шчасьлівым.

Мішэль ніколі не забудзе кантрасту паміж яго нерухомым ад пакутаў сэрцам і музыкай, што захапіла яго сваёй прыгажосьцю. Яго паэтычная пачуцьцёвасьць нараджаецца менавіта цяпер.

Калі сьвет складаецца з пакутаў, гэта збольшага таму, што ён свабодны. Пакута — гэта непазьбежны вынік свабоднага ўзаемадзеяньня частак сыстэмы. Вам належыць гэта ведаць і казаць пра гэта.

Вы ня можаце зрабіць пакуту мэтай. Пакута існуе і, такім чынам, ня можа быць мэтай.

Наносячы нам раны, жыцьцё чаргуе жорсткасьць і падступнасьць. Разьмяжоўвайце гэтыя дзьве формы. Практыкуйцеся. Удасканальвайце свае веды пра іх. Ведайце тое, што іх разьдзяляе, і тое, што іх яднае. Тады вырашыцца шмат супярэчнасьцяў. А вашае слова набудзе сілу й пранікнёнасьць.

У спэцыфічных умовах эпохі вонкавыя праявы каханьня немагчымыя. Але ідэал каханьня не зьмяніўся. Ён, як і ўсё ідэальнае, знаходзіцца па-за часам, таму й ня можа ані здрабнець, ані зьнікнуць.

Адсюль несупадзеньне між ідэальным і рэальным, нясьцерпны разлад, найбагацейшая крыніца пакутаў.

Юнацкія гады — асабліва важныя. Калі ў вас склалася ўяўленьне пра каханьне дастаткова ідэальнае, дастаткова высакароднае й дасканалае, тады вы — скончаны чалавек. Адгэтуль вам заўсёды будзе мала таго, што ёсьць.

Калі вы не сустракаецеся з жанчынамі (праз вашу сарамлівасьць, праз вашу непрывабнасьць ці нейкую іншую прычыну), чытайце жаночыя часопісы. Гэта прынясе вам амаль такія самыя пакуты.

З галавой тануць у адсутнасьці каханьня. Культываваць нянавісьць да самога сябе. Нянавісьць да сябе, пагарду да іншых. Нянавісьць да іншых, пагарду да сябе. Усё зьмешваць. Абагульняць. У жыцьцёвай мітусьні заўсёды быць пераможаным. Сусьвет як дыскатэка. Назапашвайце расчараваньні ў вялікай колькасьці. Навучыцца быць паэтам азначае развучыцца жыць.

Любіце ваша мінулае, ненавідзьце яго, але хай яно заўсёды будзе перад вашымі вачыма. Вы павінны набыць грунтоўныя веды пра сябе самога. Такім чынам, зь цягам часу вашае глыбіннае “я” аддзеліцца й памкне да сонца, а вашае цела застанецца: распухлае, ацёклае, раздражнёнае — сасьпелае для новых пакутаў.

Жыцьцё — гэта сэрыя выпрабаваньняў на трываласьць. Вытрымаць першыя выпрабаваньні, зрэзацца на апошніх. Марнуйце сваё жыцьцё, але марнуйце яго паціху. І пакутуйце, заўсёды пакутуйце. Вы павінны вучыцца адчуваць боль кожнай клеткай свайго цела. Кожны фрагмэнт сусьвету павінен раніць вас асабіста. Аднак вы павінны заставацца жывым, прынамсі некаторы час.

Ня грэбуйце сарамлівасьцю. Яе нават можна лічыць адзінай крыніцай унутранага багацьця, і ў гэтым ёсьць доля ісьціны. Сапраўды, у момант разладу паміж намерам і ўчынкам пачынаюць адбывацца найцікавейшыя псыхалягічныя зьявы. Чалавек, у якога гэты разлад адсутнічае, застаецца набліжаным да жывёліны. Такім чынам, сарамлівасьць — гэта цудоўны стартавы штуршок для паэта.

Разьвівайце ў сабе глыбокую агіду да жыцьця. Агіда неабходная для стварэньня любога мастацкага твору.

Вядома, час ад часу жыцьцё можа вам падавацца проста недарэчным досьведам. Але агіда заўсёды павінная знаходзіцца пад рукой, нават калі вы не зьбіраецеся яе выяўляць.

І заўсёды вяртайцеся да вытокаў, якімі і ёсьць пакуты.

Калі вы пачнеце выклікаць у іншых жахлівы жаль зьмешаны з пагардаю — ведайце: вы на правільным шляху. Можаце пачынаць пісаць.

Вымаўляць выразна

Сіла становіцца рухам, калі яна прыходзіць у дзеяньне і разьвіваецца ў часе.

Калі вы ня можаце выразна выказваць свае пакуты ў дакладна структураванай форме, вы — скончаны чалавек. Пакуты зьнішчаць вас зь сярэдзіны да таго, як вы пасьпееце напісаць што-небудзь.

Структура — гэта адзіны сродак пазьбегнуць суіцыду. Да таго ж, самагубства гэта ня выйсьце. Уявіце сабе, што Бадлеру ў 24 гады спроба самазабойства ўдалася.

Верце ў структуру. Верце ў старажытныя законы мэтрыкі. Вершаваньне — гэта магутная зброя ўнутранага вызваленьня.

Не лічыце сваім абавязкам вынайсьці новую форму. Новыя формы — рэдкія. Адна на стагодзьдзе — ужо добра. І далёка не заўсёды яе ствараюць найвялікшыя паэты. Паэзія — гэта ня праца над моваю, ня гэта ў ёй галоўнае. Словы — уласнасьць усяго грамадства ў цэлым.

Большасьць новых формаў ствараецца не на пустым месцы, а павольна разьвіваецца з папярэдніх формаў. Інструмэнт падганяецца, паціху зьмяняецца, і адкрыцьцё робіцца не адразу, а толькі ў фінале, калі твор ужо напісаны. Гэта вельмі падобна да эвалюцыі жывёлінаў.

Спачатку вы азываецеся незразумелымі крыкамі. Пасьля вы неаднаразова будзеце спрабаваць да іх вярнуцца. Гэта нармальна. Паэзія папярэднічае выразнаму маўленьню.

Крычыце кожны раз, калі адчуваеце ў гэтым неабходнасьць. Гэта купаньне ў крыніцы маладосьці. Але не забывайцеся, што калі не навучыцеся час ад часу вынырваць зь яе, вы загінеце. Чалавечы арганізм мае свае межы трываласьці.

У параксізьме пакутаў вы ня зможаце больш пісаць. Калі ж вы адчуваеце ў сабе сілы — спрабуйце. Вынік, магчыма, будзе мізэрным. Магчыма, але не абавязкова.

Ніколі не працуйце. Пісаньне вершаў — гэта ня праца, гэта доля.

Калі пэўная форма (напрыклад, александрыйскага верша) патрабуе ад вас намаганьняў, адмоўцеся ад яе. Такія намаганьні ніколі не апраўдваюць сябе.

Але нельга адмаўляцца ад галоўнага, нязьменнага намаганьня — не паддавацца апатыі. І яно, гэтае намаганьне, неабходнае.

Што да формы, ніколі ня бойцеся супярэчыць сабе. Зьвярніце з дарогі, зьмяніце кірунак у тым выпадку, калі гэта неабходна. Не намагайцеся мець яскравую індывідуальнасьць, яна ўжо ёсьць, хочаце вы гэтага ці не.

Ня грэбуйце нічым, што можа вам даць хоць кроплю раўнавагі. Зразумела, шчасьце не для вас, гэта вядома, і вядома ўжо даўно. Але калі вы можаце злавіць ягоны цень, лавіце яго. Без ваганьняў.

Зразумела, гэта доўга не працягнецца.

Вашае існаваньне — суцэльныя пакуты. Вы вырашылі выказаць іх ва ўпарадкаванай форме. На гэтым этапе вашая мэта — надзея на задавальняльнае жыцьцё.

Выжыць

Літаратура — гэта насамрэч адзінае рамяство, якое дазваляе ня мець грошай і ня быць асьмяяным. Жуль Рэнар.

Мёртвы паэт пісаць ня можа. Адсюль неабходнасьць заставацца жывым.

Гэта просты прынцып, але падчас вам будзе вельмі цяжка яго прытрымлівацца. Асабліва ў перыяд працяглай творчай бясплённасьці. Падтрымка жыцьця ў гэтым выпадку будзе падавацца вам пакутліва дарэмнай, бо ўсё роўна вы нічога больш не напішаце.

Адказаць тут можна адно: вам ня дадзена пра гэта ведаць. І калі вы паглядзіце праўдзе ў вочы, урэшце вы з гэтым пагодзіцеся. Бо здараліся самыя дзіўныя выпадкі.

Калі вы больш ня пішаце, гэта, магчыма, абяцае зьмену формы. Альбо тэмы. Альбо й таго, і іншага. Альбо гэта напраўду абяцае вашую творчую сьмерць. Але вам гэта невядома. Вы ніколі не спазнаеце дакладна тую частку саміх сябе, якая прымушае вас пісаць. Вы спазнаеце яе толькі ў прыблізных і супярэчлівых формах. Эгаізм ці самаахвярнасьць? Жорсткасьць ці спагада? Усё выглядае неяк супярэчліва й непераканаўча. Гэта чарговы доказ таго, што вы нічога ня ведаеце, а таму й не паводзьцеся так, нібыта ведаеце. Перад вашым няведаньнем, перад гэтай таямнічай часткай сваёй істоты будзьце сумленным і пакорлівым.

Рэч ня толькі ў тым, што паэты, якія долей жывуць, больш пасьпяваюць напісаць. Але і ў тым, што старасьць — гэта час асаблівых фізычных і псыхічных працэсаў, якія было б крыўдна змарнаваць.

Дарэчы, выжыць надзвычайна цяжка. Можна абраць стратэгію Пэсоа: знайсьці маленькую пасаду, нічога не публікаваць і мірна чакаць сьмерці.

Але на практыцы перад вамі ўзьнікнуць сур'ёзныя цяжкасьці: адчуваньне, што вы марнуеце свой час, што вы знаходзіцеся не на сваім месцы, што вас недаацэньваюць… Усё гэта вельмі хутка стане невыносным. Немагчыма будзе пазьбегнуць алькаголю. Урэшце вас чакае горыч і прыкрасьць, а хутка ўслед за імі — апатыя й поўная творчая бясплённасьць.

Такі шлях мае свае нязручнасьці, але ён адзіны. Не забывайцеся на псыхіятраў — яны выпісваюць даведкі па хваробе. Але працяглага знаходжаньня ў псыхічнай лякарні трэба пазьбегнуць: занадта разбуральна. Гэта скрайні сродак, і карыстацца ім трэба толькі як альтэрнатывай жабрацтву.

Сацыяльную дапамогу (выплаты па беспрацоўі й г.д.) трэба скарыстоўваць напоўніцу, таксама як і фінансавую падтрымку ад больш заможных сяброў. Вас не павінныя грызьці дакоры сумленьня. Паэт — сьвяты паразыт.

Паэт — сьвяты паразыт, падобны да скарабеяў у Старажытным Эгіпце, ён можа раскашаваць на целе багатага й разбэшчанага грамадзтва. Але ёсьць для яго месца і ў сэрцы грамадзтваў аскетычных і моцных.

Вы не павінныя змагацца. Змагаюцца баксёры, а не паэты. Але трэба хоць зрэдку друкавацца, гэта неабходна, каб вас прызналі пасьмяротна. Калі вы не надрукуеце нейкага мінімуму (хоць некалькі публікацыяў у малазнаным часопісе), вы застанецеся для нашчадкаў такім самым незаўважаным, як і для сучасьнікаў. Нават маючы выключны талент, вы павінны пакінуць бачны сьлед. Даверцеся літаратурным археолягам — яны эксгумуюць рэшткі.

Гэта можа сарвацца й нярэдка зрываецца. Але вам патрэбна прынамсі раз на дзень паўтараць сабе, што галоўнае — гэта зрабіць усё магчымае.

Карысным для вас будзе вывучэньне біяграфіяў вашых улюбёных паэтаў, гэта дапаможа пазьбегнуць пэўных памылак.

Памятайце, што праблема матэрыяльнага выжываньня ня мае добрага вырашэньня, а вось дрэнных — мае, і зашмат.

Праблемы, дзе жыць, звычайна не паўстае: маеце жыць там, дзе атрымаецца. Старайцеся толькі пазьбягаць занадта шумлівых суседзяў, якія самі па сабе здольныя справакаваць канчатковую інтэлектуальную сьмерць.

Часовае працаўладкаваньне можа прынесьці пэўныя веды, што датычацца функцыянаваньня грамадзтва, якія, магчыма, спатрэбяцца для літаратурнага твору. А пэрыяды жабрацтва, калі вы існуеце як маргінал, прыносяць іншыя веды. У ідэале іх трэба чаргаваць.

Іншы жыцьцёвы досьвед, такі, як гарманічнае сэксуальнае жыцьцё, шлюб, дзеці, таксама карысны й плённы. Але дасягнуць гэтага амаль немагчыма. І ў мастацкім пляне гэтая тэрыторыя практычна незасвоеная.

Галоўным чынам вы будзеце хістацца паміж горыччу й трывогай. У абодвух выпадках можа дапамагчы алькаголь. Галоўнае — гэта дабіцца моманту рэмісіі, каб што-небудзь напісаць. Рэмісіі будуць кароткімі, паспрабуйце імі скарыстацца.

Ня трэба баяцца шчасьця: яго не існуе.

Біць па балючых месцах

Старайся паставіць сябе перад Богам годным, працаўніком бездакорным, які правільна выкладае слова праўды. Другое пасланьне да Цімафея, 2:15.

Не шукайце ведаў дзеля ведаў. Усё, што не вынікае непасрэдна з пачуцьця, нічога ў паэзіі не каштуе.

(Трэба, канечне, разумець слова “пачуцьцё” ў шырокім сэнсе; пэўныя пачуцьці — ані прыемныя, ані непрыемныя; такім, як правіла, бывае пачуцьцё незвычайнага.)

Пачуцьцё зьнішчае прычынна-выніковыя сувязі, яно адно здольнае прымусіць адчуваць рэчы ў сабе, перадаць гэтае ўспрыманьне й ёсьць задачай паэзіі.

Гэтая адпаведнасьць мэтаў філязофіі й паэзіі — крыніца іх таямнічага хаўрусу. Ён неабавязкова павінен выяўляцца ў напісаньні філязофскіх вершаў; паэзія павінна адкрываць рэальнасьць сваімі, асабістымі шляхамі, цалкам інтуіцыйнымі, абмінаючы фільтр інтэлектуальнай рэканструкцыі сьвету. Тым больш філязофія не павінна ўвасабляцца ў паэтычнай форме, што найчасьцей прыводзіць да нікчэмнага падману. Але менавіта сярод паэтаў новая філязофія знаходзіць сваіх найбольш сур'ёзных, самых уважлівых і таленавітых чытачоў. Таксама толькі пэўныя філёзафы здольныя ўспрыняць, вынесьці на сьвет і скарыстаць праўду, схаваную ў паэзіі. Паэзія здольная амаль гэтаксама, як і непасрэднае сузіраньне — і нават у большай ступені, чым старая філязофія, — прапанаваць ім новы матэрыял для новых уяўленьняў пра сьвет.

Паважайце філёзафаў, але не пераймайце іх, ваш шлях, на жаль, зусім іншы. Ён неадрыўны ад нэўрозу. Паэтычны досьвед і досьвед нэўрозу — гэта два шляхі, якія скрыжоўваюцца, перакрыжоўваюцца й зьліваюцца ў фінале ў адно; паэтычны посьпех захлынаецца ў крывавай хвалі нэўрозу. Але ў вас няма выбару. Іншага шляху таксама.

Бесьперапынная праца над сваімі трызьненьнямі ператворыць вас, урэшце, у патэтычныя руіны, падточаныя трывогамі ці спустошаныя апатыяй. Але я нагадваю: іншага шляху няма. Вы павінны дасягнуць кропкі, зь якой няма звароту — крытычнае кропкі. Увайсьці ў піке. І стварыць колькі вершаў перад тым, як разаб'ецеся аб зямлю. Вас чакаюць бязьмежныя прасторы. Усялякая вялікая жарсьць вядзе ў бясконцасьць.

Як каханьне вырашае ўсе праблемы, так і вялікая жарсьць, урэшце, прыводзіць у прастору праўды; у іншую прастору, дзе балюча вачам, але позірк робіцца пранікнёным і ясным. Дзе ўсе рэчы паўстаюць адмытымі да іх першаснай чысьціні і да празрыстасьці праўды.

Верце ў тоеснасьць Праўды, Прыгажосьці й Дабра.

Грамадзтва, дзе вы жывяце, мае сваёй мэтай зьнішчыць вас. Але й вам даюцца такія самыя правы. Зброя, якую яно абірае, — абыякавасьць. Вы ня можаце дазволіць сабе таго ж. Тады — атакуйце!

Кожнае грамадзтва мае свае слабыя месцы, болевыя кропкі. Адшукайце іх — і націскайце як мага мацней.

Паглыбляйцеся ў тэмы, пра якія ніхто не жадае слухаць. Паказвайце адваротны бок жыцьця. Рабіце акцэнт на хваробе, агоніі, брыдкасьці. Кажыце пра сьмерць і пра забыцьцё. Пра зайздрасьць, абыякавасьць, фрустрацыю, адсутнасьць каханьня. Будзьце агіднымі — і вы будзеце праўдзівымі.

Нікуды не ўступайце. А калі ўступілі ў якую арганізацыю, адразу ёй здраджвайце. Аніякая грамадзкая ідэя не павінна вабіць вас доўга. Барацьба поплеч з аднадумцамі робіць чалавека шчасьлівым, а вы ня можаце быць шчасьлівым. Вы — на шляху няшчасьця, ваш бок жыцьця — цёмны.

Вашае прызначэньне ня ў тым, каб нешта прапаноўваць ці будаваць. Калі вы можаце гэта рабіць, рабіце. Але калі вы прыходзіце да невырашальных супярэчнасьцяў, скажыце пра гэта. Бо вашае прызначэньне глыбейшае — дакопвацца да Праўды. Вы — далакоп, і адначасова — нябожчык. Вы — цела грамадзтва. І вы ж — адказны за тулава грамадзтва. Усе адкажаце, як адзін. Зямлю жэрці будзеце, поскудзі!

Вызначце, чым ёсьць невінаватасьць і віна. Спачатку для сябе: гэта дасьць арыентыры. Пасьля для іншых. Вывучайце іх паводзіны й іх апраўданьні, пасьля судзіце іх зусім бесстароньне. Не давайце літасьці сабе, не давайце літасьці нікому.

Вы багатыя. Вы ведаеце, чым ёсьць Дабро й Зло. Ніколі не спрабуйце іх зьмешваць, не давайце талерантнасьці прыляпіцца да вас — гэта агіднае таўро старасьці. Паэзія здольная ўстанавіць нязьменныя маральныя ісьціны. А свабоду вы павінны ненавідзець усёй душою.

Праўда скандальная. Але безь яе ўсё губляе сэнс. Сумленнае й наіўнае бачаньне сьвету — ужо шэдэўр. У параўнаньні з гэтым арыгінальнасьць мала чаго каштуе. Не пераймайцеся ёю. У любым выпадку арыгінальнасьць непазьбежна зьявіцца як сума вашых недахопаў. Што тычыцца вас, проста кажыце праўду, кажыце ўсю праўду, ні больш ні менш.

Немагчыма адначасова любіць праўду й наш сьвет. Але вы ўжо зрабілі свой выбар. І цяпер праблема адно ў тым, каб ад яго не адступіцца. Я заклікаю вас не губляць сьмеласьці. Не таму, што вам нібыта ёсьць на што спадзявацца, не. Наадварот, вы павінны ведаць: вы будзеце вельмі самотным. Большасьць людзей прызвычайваецца да жыцьця, інакш яны паміраюць. Вы — жывыя самагубцы.

Па меры набліжэньня да праўды ваша самота будзе паглыбляцца. Будынак цудоўны, але пустэльны. Вы ходзіце па пустых залях, дзе адбіваецца рэха вашых крокаў. Паветра чыстае й нерухомае; рэчы, нібы статуі. Часам вы пачынаеце плакаць: настолькі яснасьць бачаньня невыносная для вачэй. Вам хацелася б вярнуцца назад, у туман няведаньня, але ў глыбіні душы вы ведаеце, што ўжо занадта позна.

Працягвайце. Ня бойцеся. Найгоршае ўжо мінула. Канечне, жыцьцё вас яшчэ памучыць, але вас зь ім ужо мала што зьвязвае. Памятайце: па сутнасьці, вы ўжо мёртвы. Цяпер вы сам-насам зь вечнасьцю.

Пераклала з францускае Тацяна Мазгова.

Шарль Бадлер.
Парады маладым літаратарам

Мішэль Уэльбэк. Застацца жывым

Тацяна Мазгова.
Пасьлямова перакладніцы