Яўген БУРЫ. Без паэта

Нельга спаталіцца сьветам. Я застаюся неспатоленым. Нават у сваім узросьце я працягваю пошукі формы і мовы, якой можна апісаць сьвет. Чэслаў Мілаш

Доля гэтага, а яшчэ болей таго сьвету, які агрэсіўна заступае ў правы спадкаемцы, — непрачытаньне. Ня лёс, ня кон, а менавіта доля. І гаворка, на жаль, не пра кнігі (хіба што пра хворыя на “жаўтуху” й іншыя жлобствы кнігападобныя стварэньні, і тое — ускосна). Яны (кнігі), што адвечна належалі да сьвету іншага, цяпер ужо належаць да іншага сьвету. Так, вядома, рукапісы не гараць — але навошта такая марнота — пажары рознага кшталту — калі добрай палове сьвету файна пачувацца з тымі рукапісамі ў прыбіральні?..

Доля нашага веку — татальнае непрачытаньне бліжняга, не кажу: адным чалавекам іншага. Не кажу й пра непрачытаньне бліжнім бліжняга, бо нейкай самалаянкай выглядае гэтая збуцьвелая лексыка ў нашай постмадэрновай прасторы. Доля гэта наша ці наша ніва? Не рытарычнае, зусім не рытарычнае пытаньне.

На захадзе сонца, калі здымаю акуляры, праз туман, нібыта атруту галюцынагенаў, прасочваецца рака забыцьця. Мутна-зялёная, яна пазбаўляе межаў Царства нежывых, бездань цямрэчы выгінае вонкі й ёю агортвае зямлю — шляхі, якімі ідзем. Любая спроба спыненьня яе магутнай, хуткай плыні гарантуе пажыцьцёвасьцерты макіяж “усеагульнага шчасьця”, бледную, незразумелую мінакам прывіднасьць і новыя, нябач(а)ныя дагэтуль вочы пакутніка, але й пра гэта ўжо вымываецца веда, і пра тое ўжо няма памяці. Імклівая хваля ня церпіць велічы, прагнучы праглынуць яе сваёй велічэзнасьцю, ня церпіць яна ўзьвядзеньня дамбаў і насыпу непадуладных выспаў і наўпрост зьнішчае бунтара. Так спатыкнецца рэальнасьць і так яна будзе скрышаная, калі толькі ён не запаняверыцца ў сэнсе сваіх пакутаў ды аддасьць жыцьцё зьбіраньню камянёў. Гэтымі й дасюль не раскіданымі камянямі-дамбамі, непахіснымі валунамі-выспамі, стоўнхенджам польскай паэзіі на мапе найноўшай эўрапейскай культуры сталіся вершы Чэслава Мілаша.

27 жніўня 2004 году шляхетная пані Свабода страціла аднаго з найвыбітнейшых сваіх архітэктараў і ваяроў, але найперш — сына.

Кажуць, што культура жыве да тае пары, пакуль жывымі можна называць яе носьбітаў. Хлушу: калі й кажуць, то ня так. ХХ стагодзьдзе, нічым акрамя грубасьці спадкаваньня не арыгінальнейшае за папярэднія, канчаткова разупэўніла ў гэтай ісьціне, як і, дарэчы, у ісьціне наагул, — разупэўніла ўсё жывое й мімікрычнае, акрамя толькі самае ісьціны. Разам са сьмерцю ісьціны жалезабэтонна-інфармаваны век на свой рахунак можа аднесьці й сьмерць паэзіі: яна, бо ёсьць заўсёдным пошукам, адмірае разам зь яго аб'ектам. Да часу жывымі яшчэ заставаліся адно паэты: трэба ж было камусьці хоць бы труну несьці ды ўтвараць бачнасьць бясконцасьці пахавальнай працэсіі — пра астатняе за іх паклапаціліся іншыя. Мы ж, сёньняшняе пакаленьне, сьведкі выміраньня й апошніх паэтаў: стаім зь няўцямнымі пачуцьцямі, нібыта тыя мінакі, што натрапілі на вынас труны й змушана запаволілі крок. Ня трэба палохацца, панове, ня ляснуцца станкі ад вашае затрымкі каля, не парадзеюць крамавыя рады бяз вас калі, не зьбяжыць малако на пліце ды сэрыял з TV — паэты сыходзяць хутка...

Паэт астатняга часу — нібыта тая душа, што пакінула цела паэзіі й стала невідочнаю для прагматычнага й гульлівага вока. Там, дзе гульня яшчэ пачынаецца, быцьцё ўжо заканчваецца, верыць хто ў мяжу паміж імі ці не. Там, дзе пачынаецца гульня, быцьцё парахнее, і быцьцё паэта — не выключэньне: яно падмяняецца гульнёй у быцьцё, трывіяльным жыцьцём, і за яго выдаецца. На гэтым тле адыход Паэта ня проста саскоблены пласт культуры, але й зьнікненьне нячутнай, недасяжнай зямным пачуцьцям і спажывальніцкім жарсьцям “другой прасторы”, іншага сусьвету, адчувальнага нам і вядомага адно праз пасярэдніцтва тых нешматлікіх душаў. Чым ёсьць Паэт, калі ня шостым пачуцьцем сьвету?

Ня месца высьвятляць тут, хто й калі падкінуў глыбіню й вышыню ў жароны маскульту, што пражэрліва змалолі тых у пыл (як і мае быць, не спрачаюся, як і мае быць...). Пыл мінулых стагодзьдзяў і кніг, які старанная рука сучасьніка сьцерла з паліцаў для новых відэакасэтаў, CD і DVD. Тэхналёгія жыцьцёвага шчасьця сталася канцэптуальнай і простай: сядзі сабе й дзівідзі (-ся, калі з прэтэнзіяй на арыгінальнасьць).

Ці можна назваць улюбёнцам лёсу чалавека, які атрымаў Нобэлеўскую прэмію? А Нобэлеўскую прэмію па літаратуры? Мілаш стаўся ейным ляўрэатам у 1980-м, але ўлюбёнцам лёсу стаць яму не давялося й пасьля. Тым ня менш, 93 гады ягонага жыцьця былі перапоўненыя рухам і безупынна — шчасьцем, сумным і тужлівым, незразумелым і недаступным для праспэктаў і плошчаў. Бо толькі выгнаньнік разумее выгнаньніка.

Доля выгнаньніка — невяртаньне, але вяртаньне — ці ня самая значная ягоная роля. І пасьпець вярнуцца, навярнуцца — часам нашмат важнейшая справа, чым пасьпець сказаць. У гэтым Мілаш і Быкаў адзіныя.

Паэту, народжанаму ў сядзібе Шатэйне на беразе летувіскай Нявяжы, лёс дазволіў туды адно толькі вяртацца, але вызначыў быць “патрыётам” (такое нялюбае яму слова) іншых земляў. [Сам “літоўскі паэт польскага паходжаньня” ў аўтабіяграфічнай “Роднай Эўропе” (1958) месцам свайго нараджэньня назваў ВКЛ].

Са сваім дзіцём “родная Эўропа” абышлася як клясычная (і) стрыечная. Зь яе волі ў трохгадовага хлопчыка зьяўляецца гувэрнантка, такая сабе місіянэрка па адкрыцьці праўды. На пытаньне “як тваё імя?” адказвае стрымана: вайна. Так Мілаш быў выхаваны Эўропай.

Першая сусьветная прымусіла сям'ю Мілашаў пакінуць родныя мясьціны; пасьля вайны навучаньне ў віленскіх гімназіі ды ўнівэрсытэце юрыдычна адбывалася ўжо на польскай зямлі.

Свае ўражаньні ад знаёмства нахрапістага правінцыяла з вытанчанай Эўропай Мілаш апісвае ва ўжо згаданай намі кніжцы. 1931. Ён з двума таварышамі па Студэнцкім Клюбе Бадзягаў, якімі толькі шляхамі ня рушачы, дабіраецца да Парыжу. Горад мараў, замест soyez le(s) bienvenu(s) а Paris!, сустракае няпрошаных гасьцей надпісам цалкам іншага кшталту, што красаваўся па-над дзьвярыма аднае “ўстановы”: “Цыганам, палякам, румынам і баўгарам уваход забаронены”. Шнар, які пакінула гэтая “проза” ў душы паэта, праходзіць ці не па ўсіх ягоных творах. Пра помсту казаць неяк не выпадае. Пра што толькі ён і мог марыць пасьля — гэта прымусіць фанабэрыстасьць заходняй сястры, што ўвогуле выраклася крэўнасьці, пасунуцца перад невычарпальна дзівоснай акрасаю ўсходняй, быццам ня роднай, Папялушкі. Магіяй пяра, “спрытнасьцю рук”, так бы мовіць, сумленнасьцю й вобразнай дакладнасьцю ён прымусіў паважаць сябе; мажліва, на жаль, толькі сябе. Другая сусьветная ж зрабіла сваё, не ягонымі рукамі: ганарлівасьць старэйшай вокамгненна сталася попелам спаленых вёсак і гарадоў, роспаччу й непрытомнасьцю — сартраўскай роспаччу й безыменнай непрытомнасьцю.

Тое, што малодшай баліць мацней, тое, што балела Мілашу,— што гэтыя абязьлюджаныя палі, засеяныя ветрам і градам, досьвед вынішчэньня, “прарасьлі забыцьцём”. Сваёй сьвятарнай мэтай ён лічыў зьдзеіць усё, але ня даць забыцца: адтуль і жывыя пакуты, унутраны сьцішаны крык, бо час вымушае такту, і ніколі гульні ў мараліста, бо “так мала” сказаў, бо “не пасьпеў”.

1951. Люты. Дарадца па пытаньнях культуры польскай амбасады ў Францыі Чэслаў Мілаш не вяртаецца ў Польшчу й дзевяць гадоў аддае Парыжу. Здаецца, недзе ў гэты час у паэта з Эўропай адбываецца вырашальны дыялёг ці, хутчэй, маналёг. “Ах, Вы ўсё пра тое… Мой вялікі філёзаф, гэта ўжо ня робіць Вас забаўным. Вашая мадмуазэль, прыглядзіцеся толькі, засумавала… Уся гэтая марнота, гэтыя Вашыя вымудры падаюцца мне такімі далёкімі ад жыцьця… Паглядзіце навокал: жыцьцё здараецца аднойчы, і я, я не хачу яго прапусьціць!.. Чаму проста не атрымліваць ад яго асалоду, ці белізна маёй скуры Вас больш ня вабіць?!”

Новы Сьвет, новыя надзеі, катэдра славянскіх літаратураў у Бэрклі, Каліфорнія. Гэткімі зьменамі распачаліся для Мілаша 1960-я. Што гэта былі за зьмены, добра відаць зь вершу 1975 году “Чарадзейная гара” (так паэт называў Каліфорнію):

Сьніў неперастанны сьнег ды бярозавыя гаі.

Тут амаль няма паравінаў году, не заўважыш, як мінае

час.

Гэта і ёсьць, пан угледзіць, чарадзейная гара.

Аддзеленасьць ад суайчыньнікаў акіянам арганічна вянчалі нажніцы цэнзара. У Польшчы ўсе ягоныя кнігі пачалі друкавацца толькі пасьля 1989 году. Апошнім часам ён жыў і пісаў у Кракаве, дзе й памёр.

Не казаць: даволі

Не лічыць: дасягнуў

Не крычэць: маё

Не казаць: Я

Казаць

Пакора, што чуецца за словамі “так мала”, дазволіла лёсу надзяліць Мілаша сапраўды доўгім жыцьцём. Чымсьці нагадвае Саламона, якому ў сьне зьявіўся Бог і сказаў прасіць, чаго той захоча. Сын Давідаў папрасіў “сэрца разумнае, каб судзіць народ Твой і разьбіраць, што дабро і што ліха” (3 Кн. царстваў 3:9). За тое, што малады цар не прасіў “доўгага жыцьця, багацьця, душ ворагаў”, Госпад абяцаў учыніць гэта зь Ягонае ласкі.

Паралель да месца, хоць Мілаш і не згаджаўся, каб яго прылічвалі да ліку рэлігійных паэтаў. Але ў гэтым толькі гульня сэнсаў. Ён не рэлігійны паэт, бо заўсёды шукаў, прагнуў знайсьці адказ, бо спыніцца — значыць памерці. “Галоўная тэма маіх вершаў — гэта пытаньне, адкуль бярэцца дабро і ліха”. Ці не таму свой паэтычны талент ён увасобіў і ў перакладах біблійных кніг?

Жыцьцё Чэслава Мілаша ня лішні раз наводзіць на думку, што без выгнаньня Паэта няма, няма “паэтычнага стану”. Якім бы ні было выгнаньне — “ад родных ніў, ад роднай хаты” ці то выгнаньнем з памяці, агонь ягоны й лёд закаляюць паэтычную сталь. А цалаваць шаўкі ці рубіць шчупальцы ліха — ужо справа стылю.

Бродзкі назваў Мілаша “сапраўдным сынам веку, бо яму ён абавязаны сваім шматкротным сіроцтвам”. Сябе сам паэт, чалавек, які перажыў часы й тэрміны, мясьціны й месцы, ідэнтыфікаваў як “дзіця Эўропы”, але душа ягоная ці ня ўсё жыцьцё належала роднай Нявяжы. Як наймацней гэта бачна зь вершу “Я падоўгу сплю” (1962): “Калі баліць, усе мы навяртаемся да якіхсьці рэкаў”. “Выгнаньне зьнішчае, але калі ты не дасі сябе зьнішчыць, то будзеш, дзякуючы яму, шматкроць мацнейшы”,— так пісаў ён у сваім эсэ “Пра выгнаньне”. Мілаш вытрываў і перамог, бо ня страціў памяці.

Даніна паэту — правесьці шпацыр ля берагоў ракі ягонага дзяцінства, занурыцца ў парк зь бясконцымі прысадамі размаітых дрэваў яго зборнікаў, забыцца водарам шматколернага вецьця вершу, што вольнае сэрца ахінае хваляю сьвежасьці й весела б'е па твары.

Марыя Барадзіна. Вершы

Яўген Буры. Без паэта

Чэслаў Мілаш. У пэўным веку