Сьвятлана ДЛАТОЎСКАЯ. Пра дамы і цягнікі

затор за заторам. Страшныя людзі, агаломшаныя. Быццам бы й свае, а такія чужыя. Здавалася, лепей гуртам сабрацца, бо па навасёлках поначы вусьцішна, небясьпечна. Кругаля, праз рэйкі, папераносілі транты: коўдры, бялізну, адзеньне. Нюта парасторкала па схованках свае пярсьцёнкі, фарсуха наша...

У двары — міліцэйская кантора. Перад эвакуацыяй там сьпехам палілі паперы.

А сьпёка, вецер — сапраўдны сухавей.

Як тое полымя не ўпільнавалі...

Увобмільг ад нашага котлішча нічога

не засталося. Выскачылі адно

ў лёгкіх сукеначках.

...У кожнай з кватэраў было фартэпіяна, ды шчэ фісгармонь — мы вечарыны

ладзілі. Ёсевы акварэлі — партрэты нашых дзяўчат і мамы —

так шкада, так шкада...

Якая кампэнсацыя — дралі кіпці,

ці ім да цывільных справа была....

Потым столькі ўсяго ўблыталася, пераніцавалася — лепш было й не кранаць.

Бач, і досюль тут нічога путнага няма — прытулак алкашоў...

А тут была мая школа — дзе зараз гараддзел адукацыі. Якраз да вайны сёмы

год адвучылася. Паступала потым

у педагагічны. Як у тым кіно, так і сказалі:

“Вы ўсё добра ведаеце, але ж, самі разумееце,

вучыць іншых ня будзеце, нехта павінен

клізмы ставіць...”

А я артапэдычную паліклініку ў Менску стала арганізоўваць, паўстагодзьдзя

іх косткамі зламанымі займалася.

Сухенькая, дрогкая сьмяшынка,

бы драбок цынамону да печанай антонаўкі,

суняла спазм сківіцаў,

сьцятых ці то воцатам успамінаў-мрояў,

ці то бітумным смуродам

атрутнага менскага лета.

***

Людзтва будуе-вы-бу-бу-бу-доўвае Дамы, дамкі, дамочкі. Дом ураду, Дом творчасьці, дамы-фартэцыі, дамы-кнігі, а ў кнігах — кавярні “Дом”. Дом-апора, дом-апорыя...

...Які ўжо год веснавымі прымаразкамі пад халодныя бляшаныя стрэхі твайго-майго дому, дзе ніяк не акубліцца наша жыцьцё, хаваюцца птушкі й гінуць. Пэўна, у выраі прызвычаіліся — гнездаваньне бяскрылых дзьвюногіх — прытульна й уежна. Колькі іх, небаракаў, падманулася ўжо. Калі шчэ з-пад гэтых стрэх павее цяплом...

Можа, павучыцца ў Валодзі — гаспадарлівага домаўласьніка й шчасьлівага сужэнца пекнаты ўвасабленьня — Алены?

Шчэ напярэдадні карычневай акупацыі меў у Менску тры дамы.

Бацькаў, самы большы, што абуджаў успаміны пра нязьдзейсьненае й страчанае, першымі днямі абвешчанай вялікай бойні згарэў. Пайшлі дымам турботы, клопаты, ды зь імі й штодзённае пакутлівае чаканьне: прыйдуць, ня прыйдуць...

Тыя, што не былі запрошаныя, усмакталі ў свой драпежніцкі вір гаманкую, мітусьлівую кабета-дзявочую порасьць радзіны, якой Валодзя апекаваўся. Тых, што ўжо тут гаспадарылі, ён даўно не цікавіў у якасьці гарматнага мяса. Дзіўным чынам усеагульнае шаленства абярнулася доўгачаканым спакоем і магчымасьцю пажыць нарэшце для сябе, побач з ніспасланай лёсам жанчынай-марай...

...Этапавалі Валодзю адразу па вызваленьні. Яна адчувала ненатуральнасьць становішча: прыйдзе дзень, і, пасьля нявольніцкай працы, вернуцца гаспадаровы сёстры, дзеці, унукі, за імі — старыя звычкі. А так не хацелася губляць новую — пачувацца ўладаркай ціхай сядзібы, што з правінцыйным нахабствам чаплялася за жыцьцё сярод яблыняў і белага бэзу, аслоненая шчыльным прыцьвілым плотам, уздоўж якога бессаромна буялі вогкія канваліі на ўскрайку згвалчанай сталіцы.

Усё вырашыў просты, хцівы разьлік: данос, суд, адвакату — дом, яна — за адваката, стары Пушчанскі — на Калыму. (Як не скарыстаць нагоду: аскепак бомбы, скінутай вызвольнікамі, ледзьве ня зьнёс паўдаху, а мужык выскаляецца — нямецкія асы траплялі дакладна па цягніках...)

У сеціва разьлікаў ублытаўся рак — году не працягнула. Усе дзесяць гадоў сын хвацкага менскага купчыны ня мог даць веры, што яго зазноба-раскоша, вытанчаная, дасьціпная Алена Сьцяпанаўна, хаўрусьніца ў гульнях па зьбіваньні спанталыку ўсіх і кожнага трапным выразам то з Гётэ, то зь Міцкевіча, то выкананьнем сяго-таго з рэпэртуару Забэйды, а то й летувіскай лаянкай, была банальнай штатнай асьведамляльніцай ГПУ.

Дом за жыцьцё. Будуйма, раптам спатрэбіцца. Ведаеш, я бачыла таго адваката. Скасабочаны, лінявы дзядок усё спрабаваў сыпнуць мне ў прыпол зьдзічэлага, кашлатага агрэсту. Было так сорамна: бацька ўпарта паварочваўся да яго сьпінай.

***

Варанок падкаціў а чацьвертай раніцы, ды спазьніўся.

Выдалася ж ночка...

Вікцін розум крывеліўся, але сэрца было пэўным —

яна павінна прыняць гэта як апошні дарунак,

як адзіна магчымы шанец

проста застацца ў гэтых абсягах і зьберагчы дзяцей.

З Валодзем, нашмат старэйшым

бліскучым менскім кавалерам,

звыклым да карагоду лісьлівых, захопленых вочак,

у маладзенькай набожнай вілянчанкі

неяк адпачатку ня зладзілася.

Шчэ гэтыя шэпты-ўшчуваньні:

“Маладзічка, з тваёй прыгажосьцю ды радаводам...”

Не пасьпела выпялегаваць малечу,

расклыгталася пралетарская кавадня.

Аскепкі чорна-белай рэчаіснасьці

зьбіраліся ў каляровыя сонечныя выявы адно

ў мурох касьцёлу.

Каб ня Снарскі...

Калі ён быў побач, здавалася, любадаць Боская пераліваецца цераз край і

ніколі тое ня скончыцца...

Ксёндз? У ксяндзоў бываюць браты-інжынэры.

І не абы-якія — галоўныя. Да таго ж камуністыя.

Мае Вова ды Лана ўжо ў школе давучваліся. Такія здольныя. Ды ня бацькава —

айчымава захапленьне. Як ён іх падахвочваў,

плянаваў, за што брацца надалей.

На адным з партсходаў далі знак,

ня час спалучаць неспалучальнае...

Чыгуначны абходнік сьведчыў —

занадта блізка да рэек ішоў уздоўж насыпу.

Ніколі не хадзіў тым кірункам, ды поначы...

Дарма турбаваліся лычкастыя —

справаздачу атрымаў толькі Вышні.

Я засталася ўдавой камуніста. Нават працу,

бо страціла кармільца, прапанавалі.

У Доме ўраду. Ня верыш?

Мыла падлогу за чарвяковымі...

***

Спарадзіўшы да сябе падобнага, перапоўненыя гонарам і чаканьнем цуду ад свайго працягу, шчасьлівыя сутворцы шчыра зычаць бездапаможнаму чалавечычу валодаць ды ўладарыць у сьвеце — паўсюль Валодзі, Уладзі...

Малодшаму Вову было гадоў дзевятнаццаць. Такі прыгожы, пяшчотнатвары юнак з попельнымі, хвалістымі, дагледжанымі валасамі саступіў мейсца на лаўцы вагону Валодзю старэйшаму — абсалютна лысаму, без пазногцяў (згубіў у ГУЛАГу), зь бялютка-белай, дбайна выстрыжанай “капытком” бародкай. Стары й на падыходзе да сотні трымаўся па-юначы лёгка, годна, але адстаронена. Каб не падтрымліваць адвечных хваробна-дачных размоваў з пэнсіянэрамі-суседзямі, нашмат маладзейшымі, але такімі па-бабску квахтлівымі, ды даць магчымасьць свайму цёзку, цёзку свайго сына стаць у перапоўненай электрычцы на дзьве нагі, пасадзіў на калені праўнучку, цёзку сваёй дачкі.

Раптоўны моцны штуршок пераблытаў кірункі руху, зьвіў чужыя й родныя целы, мэталічнае пакарабачанае дзермацьцё ў адзіны набрынялы крывёю камяк, у якім нават бездапаможнае варушэньне выклікала нясьцерпны боль у тых, хто яшчэ нешта адчуваў.

“Цішэй, малая, навошта ж так сьпяшацца”,— адгукаецца бы зь нябёсаў пругкае маладое цела, выкараскваючыся з-пад якога дзяўчо развэдзгвае па ліпкай скуры нейкія драпучыя аскепкі.

Віскат, грукат, хлапок, белае сьвятло скрозь ружовае мярэсьціва, сьвежае гаркавае паветра перабівае задушлівы, густы, блявотны смурод. Што ж так цягнуць за руку, бы зламаную ляльку... Бы труп? Закідваюць на плячо. Апошнімі высілкамі — выдых у потную мужчынскую шыю — дзякуй... “Дзіцё жывое! Цярпі, дзіцё”.

...Дзядулька, то ж трэба, касьцяк проста рассыпаўся, а матор амаль суткі шчэ працаваў. Мо ня варта было Вікці й казаць, але ж як утоішся на трох квадратных мэтрах гэтулькі часу? Паўстагодзьдзя поразь, процьма крыўдаў... Цяпер будуць побач.

Яго варта было б на Кальварыю, да маці,

да бабкі. Месца там — на ўсіх нас хопіць,

а бач ты — “не дазволена”.

Да бацькі на Злату Горку ўжо ніхто ня трапіць. Ці ўзбуяюць савецкія штукі

на яго костках...

А хлапца некуды перавезьлі...

...Няма Валодзі. Я бачыла — варушыў пальцамі ног, даўгімі, бяскроўнымі — вытыркаліся з-пад прасьціны, яму лекары наказалі — і перастаў. Я чула — стагнаў, клікаў некага — і аціх. Прыйшлі санітары і вынесьлі — твар прыкрыты...

— Цішэй, здаецца нешта спрабуе сказаць.

Ты чуеш мяне, дзеванька, ты мяне бачыш?

***

Ну, нарэшце! Вось жа ён, пададзены на талерачцы, фарс-кулдыяш...

Загразлае кола гісторыі зрабіла чарговы безвыніковы абарот: толькі і застаецца, што пакінуць у спадчыну дзіцяці (Матка Боска, сёмаму менскаму калену), якое спазнала ўжо горыч туляньня па кутах свайго першага сьвядома абранага дому — ecole-partisan XXI,— загнечаную дзедзіну, пустое мейсца...

Ды не пустое. Там прыторкнуўся наступны цягнік. Бела-плястыкавы, учырвоназораны піўбар “Цягн і Ко” бесклапотна паляпвае сінімі парасонамі, па-жабрацку непрытульна грувасьцячыся на падыходзе да мірготных шкляных паралелепіпедаў і пірамідаў стартавай пляцоўкі, адкуль — яшчэ крыху — зьнясе з гэтага места ўсіх, хто шчэ здольны нешта адчуваць.

О, баўдзеліна! Няўжо мроя мае шанец хоць калі ўнаявіцца: вокны ў вокны з рэзыдэнцыяй навытару (руціна (Ласт.)), бы адамавым лістком прыкрытай словамі “абараняецца дзяржавай”, паўстаюць муры сквітаванай, загнанай у сутарэньні той самай дзяржавай у пару цяжкога чужапаснага (гельмінты (Ласт.)) абсемяненьня інстытуцыі... Пакуль тармазім.

Вядома, рэальнасьці як унівэрсальнага, сашчэпленага нейкай канцэптуальнай ідэяй, ужо няма, а зьмена ўнівэрсалісцкага тыпу сьветабачаньня на тып сьветабачаньня дыскурсіўны зафіксавана постмадэрнам. Але ж патрэба ў элемэнтарным даху над галавой у эпоху стрэлаў і выбухаў камунікацыяў, у мейсцы для правядзеньня публічных лекцыяў і дыскусіяў, інтэлектуальнага й культурніцкага дыялёгу, пАРТызанскіх кантактаў і простых стасункаў людзей зь мяса, крыві й костак у горадзе Сонца, дзе ўсё зьнікае, але й наноў зьяўляецца, пакуль актуальная.

Хай цягнік сабе рушыць, на зруйнаваным трэба будаваць, мацаваць і вялічыць дыскурс чаканьня. А ці прымуць намроеныя муры супэрмэнаў СупэрМенску будзе бачна пасьля сустрэчы. Сустрэчы Свабоды.

Прышэсьце літаратара

Сьвятлана Длатоўская. Пра дамы і цягнікі

Ігар Клепікаў. Вершы