Пошук

ЛЕКЦЫІ | ФІЛЯЗОФІЯ/ЛІТАРАТУРА

ВІКТАР ЖЫБУЛЬ. ГІСТОРЫЯ І ТЭОРЫЯ ПАЛІНДРОМУ

Лекцыя 1

Лекцыя 2

Лекцыя 3

Лекцыя 4

Лекцыя 5

Лекцыя 6

Лекцыя 7

ЛЕКЦЫЯ 1. ПАЛІНДРОМ У СУСЬВЕТНАЙ КУЛЬТУРЫ

Плян:

1. Уводзіны

2. Гісторыя ўзьнікненьня паліндромаў. Рытуальнае значэньне паліндрому ў Старажытнай Грэцыі й Рыме

3. Заходнеэўрапейскія паліндромы эпохі Сярэднявечча

4. Паліндром у англамоўнай літаратуры

5. Паліндром у нямецкай літаратуры

6. Паліндром у францускай літаратуры

7. Паліндром у кітайскай літаратуры

8. Паліндром ва ўкраінскай літаратуры

9. Паліндром у расейскай літаратуры

10. Сучасныя літаратурныя паліндромы з гледзішча іх стваральнікаў (філязофскі сэнс; праблема перасячэньня “фізыкі й лірыкі” і г.д.)

11. Люстраная сымэтрыя ў іншых відах мастацтва

12. Бібліяграфія

Паліндромам называецца твор, радкі якога могуць чытацца, захоўваючы той самы сэнс, ня толькі зьлева направа, але й справа налева. Само слова “паліндром” паходзіць з грэцкае мовы (palindromos) і перакладаецца як “той, што вяртаецца, бяжыць назад”. Многія лічаць стварэньне паліндромаў ня больш як вышуканай лінгвістычнай гульнёй. Такое меркаваньне будзе слушным, калі ўлічыць адзін істотны момант: паліндром ня простая, але сьвятарная гульня, інакш кажучы — трагедыя, як заўважае адзін з дасьледчыкаў паліндрому Кірыл Кац (Якімец). Тут маецца на ўвазе антычнае значэньне слова “трагедыя”, а менавіта — рытуальнае ўзнаўленьне міту, а міт, калі верыць А.Ф.Лосеву, — гранічна даступная нам рэальнасьць, Быцьцё, успрынятае чалавекам у яго сукупнай цэласнасьці.

Але найлепей пра сакральную прыроду паліндрому мы даведаемся непасрэдна з гісторыі гэтай літаратурнай і моўнай зьявы.

Паліндромы вядомыя амаль ува ўсіх мовах і літаратурах, а іх гісторыя бярэ пачатак са старажытных часоў. Жартаўнікі (асабліва ў Англіі) сьцьвярджаюць, што паліндромнай была наогул першая фраза на Зямлі: Madam, I'm Adam (Мадам, я — Адам) — быццам менавіта так прадстаўляўся Еве ў райскім садзе ейны будучы муж.

Але насамрэч паліндромы зьявіліся ў Грэцыі ў часы Сакрата і Аляксандра Македонскага ў выглядзе аднарадковых паліндромных вершаў на кубках, сасудах, вазах і іншых рэчах сфэрычнае формы. Надпіс-паліндром (словазлучэньне) можна было аднолькава прачытаць, паварочваючы ў руках кубак (ці які іншы сасуд) у любы бок. Пазьней зьявіліся і даўжэйшыя вершы, напісаныя ў форме паліндрому. Жыхары Старажытнай Грэцыі і Візантыі часта надзялялі паліндромы магічнай сілай. У Канстанцінопалі на мармуровай сфэрычнай купелі Сафійскага сабору была выразана паліндромная фраза “Nipson anomimata mi monan opsin” (“Абмывайце ня толькі твар, але і вашыя грахі”).

Ад грэкаў паліндромы перайшлі да рымлянаў. Адзін з найстаражытнейшых паліндромаў, напісаных па-латыні, узьнік, наколькі вядома, у IV стагодзьдзі нашай эры. Гэта фраза “Sator Arepo tenet opera rotas”, што мае некалькі варыянтаў перакладу; найбольш прыняты зь іх: “Сейбіт Арэпа ў працы трымае колы”. Звычайна яна пісалася ў выглядзе квадрата, які чытаўся аднолькава адразу па чатырох кірунках (гарызантальнымі шэрагамі зьлева направа і зьверху ўніз; шэрагамі справа налева і зьнізу ўверх; вэртыкальнымі калёнкамі зьлева направа і, нарэшце, вэртыкальнымі калёнкамі справа налева і зьнізу ўверх):

S A T O R

A R E P O

T E N E T

O P E R A

R O T A S

У старадаўнія часы гэтаму квадрату прыпісвалі магічную сілу: лічылася, што ён дапамагае ад хваробаў і абараняе ад ліхіх духаў. Квадраты зь “сейбітам Арэпа” высякаліся на сьценах храмаў і палацаў, а ў Сярэднявеччы яны трапілі і на фасады некаторых хрысьціянскіх цэркваў.

Яшчэ адзін прыклад лацінскага паліндрому (занатаваны элегічным двувершам) зьявіўся ў часы заснаваньня Рыму і прыпісваецца самому д'яблу:

SIGNA TE SIGNA TEMERE ME TANGIS ET ANGIS

ROMA TIBI SUBITO MOTIBUS IBIT AMOR.

(Хрысьціся, Рым, хрысьціся, ня ведаючы, што ты кранаеш мяне і цісьнеш

І сваімі гэстамі раптоўна заклікаеш да сябе любоў.)

Карацей кажучы, у даўнія часы паліндром быў болей зьвязаны з рытуалам, чым зь літаратурай, таму мы ня можам казаць пра нейкае нерытуальнае пашырэньне паліндрому, функцыянаваньне яго ў паэзіі. Выключэньнем зьяўляецца творчая дзейнасьць позьнелацінскага паэта IV  ст. Парфірыя Аптацыяна — аўтара доўгіх хвалебных гімнаў, якія пры чытаньні ў прамым і адваротным парадку гучалі аднолькава. Таму паліндром як жанр уласна паэтычны можна лічыць за вынаходніцтва Парфірыя Аптацыяна, які бачыў у паліндроме асаблівую гармонію.

На лацінскай мове паліндрамічныя вершы называліся “Versus Cancrini”, альбо “Carmen Cancrinum” (рачыны верш, рачыная песьня), і набылі вялікую папулярнасьць у сярэдне- і новалацінскай літаратуры, а затым і на мяжы Х—ХІ стагодзьдзяў нашай эры. Да прыкладу, згадаем Апалінарыюса Сідоніюса (430—479 гг.), які прыдумаў выразны сказ SOLE MEDERE PEDE, EDE PEREDE MELOS (Каб дапамагчы нагам ісьці, хай загучыць паўнагучны сьпеў).

Пазьней паліндромы распаўсюдзіліся па ўсёй Заходняй Эўропе ў выглядзе надпісаў на парталах дамоў, каля крыніцаў і на надмагільлях. Надпісы каля крыніцаў сымбалізавалі люстраную чысьціню вады, на надмагільлях — уяўленьне пра паўтарэньне жыцьця за парогам сьмерці. Рытуальнае значэньне паліндрому выцякала з “д'ябальскай” складанасьці іх утварэньня, магічнай завершанасьці і люстранасьці. Прыгажосьць адлюстраваньня апявалі паэты, катаптаманты гадалі па люстэрках, а дойліды будавалі храмы па берагах рэк і азёраў, нібыта рыфмуючы іх з адлюстраваньнем сярод прыбярэжных траў, дрэваў, аблокаў.

Існавалі й чыста фанэтычныя формы паліндрому: у старажытных готаў — як таямнічыя выклікі на культавых сьвятах і валхваваньнях (варожбах).

У эпоху Сярэднявечча працягвалі стварацца паліндромы і на лацінскай мове, напрыклад, вядомая загадка: In girum imus nocte et consumimur igni (Уначы ідзем у карагод, і нас паглынае агонь) — адказ: мухі. Акрамя паліндромаў, сустракаліся й надпісы, якія ў адваротным прачытаньні набывалі іншы, часам магічны, сэнс: Mitto tibi metulas; si vis cognoscere, vertas! (Пражыўшы палову жыцьця і пажадаўшы яго зразумець, пачні жыць наадварот!) Альбо ў супраціў: Sat reverecson gocsi vis salute mi bitot tim (Будучы разумным, пераступі празь зьменлівасьць жыцьця, вітаючы яго хуткаплыннасьць). У горадзе Цхінвалі на магільных плітах часта пішацца надпіс на асецінскай мове: !Рухсагу!, што перакладаецца як: Царства нябеснае!, а ў адваротным прачытаньні атрымліваецца: У гас хур! (Будзь жывым сонцам!).

Бліжэй да сучаснасьці паліндромы страцілі былую сакральнасьць і шматзначнасьць, ператварыліся ў забаўляльную гульню словаў, у мовах з фіксаваным націскам (польскай, ангельскай) — гульню амаль графічную.

Дасьледчык Георг Грумэр сьцьвярджае, што “ў сучасных эўрапейскіх мовах вялікая колькасьць літарных паліндромаў ёсьць у францускай мове, вэнгерскай і галяндзкай. Галяндзкая мова лепей за нямецкую адпавядае памкненьням пабудаваць паліндромы, паколькі ў ёй спалучэньні ее ці аа ўжываюцца як доўгае е ці а, у словах замест ck пішацца kk і найперш таму, што адсутнічае нямое h”. Аднак самая доўгая ў сьвеце паліндрамічная кампазыцыя напісана на ангельскай мове ў лістападзе 1987 году Эдвардам Бэнбоў. Яна пачынаецца словамі “ Al, sign it, Lover!..” і, адпаведна, заканчваецца “...revolting, Isla”. Гэтая кампазыцыя складаецца ажно з ста тысячаў словаў і патрапіла ў “Кнігу рэкордаў Гінэса”, як і найдаўжэйшы паліндрамічны раман “Доктар Оквард і Олсан у Осла” (“Dr. Awkward & Olson in Oslo”). Ён быў створаны амэрыканцам Лорэнсам Левінам у 1986 годзе і налічвае 31594 словы. У Сан-Францыска (ЗША) з 1996 году выдаецца часопіс “The Palindromist”, які да нядаўняга часу быў адзіным у сьвеце часопісам, цалкам прысьвечаным паліндромам.

Ангельскамоўныя паліндромы таксама маюць даўнюю гісторыю:

“Lewd did I live, & evil I did dwel”.

John Taylor, “The Water Poet”, 1614.

(Юрліва я жыў і жыў, як д'ябал.)

Графічнасьць падкрэсьліваецца знакам & (= and).

Вядомы адказ, які жартоўна прыпісваецца Напалеону, на пытаньне, ці змог бы ён высадзіцца ў Англіі:

“Able was I ere I saw Elba”.

(Мог да таго часу, пакуль не пабачыў Эльбу,

альбо Я быў магутны, пакуль не пабачыў Эльбу.)

Як вядома, востраў Эльба — месца першай высылкі Напалеона. Але рэальны Напалеон ня мог напісаць гэтага радку: па-першае, ён быў французам, а па-другое, дасьледчыкі вылічылі, што паліндром зьявіўся толькі ў 1860-х гадах.

Найбольш вытанчаным з англамоўных аўтараў-паліндрамістаў зьяўляецца Джон Ліндан (J.A.Lindon), вядомы таксама сваімі выдатнымі камічнымі вершамі. Многія зь ягоных паэмаў-паліндромаў друкаваліся ў часопісе “Word Ways”; іншыя ўвайшлі ў кнігу Говарда Бэргерсана “Palindromes and anagrams” (1973). Адзін з найлепшых паліндромных твораў Ліндана — драматургічная дылёгія “In Eden, I” і “In Eden, IІ” (“У Раі” — І, ІІ). У аснове першай з гэтых п'есаў — сцэна спакушэньня Евы Адамам (а не наадварот, як у Бібліі). Кожны радок тут зьяўляецца скончаным паліндромам. Украінскі паэт Іван Лучук зьдзейсьніў экспэрымэнтальны пераклад паліндрамічных вершаваных цыкляў Ліндана “Пікнік” і “Ода да скандынаўскага алькаголіка”.

Дасюль найдаўжэйшым зь вядомых нямецкіх словаў-паліндромаў, якое, як мяркуецца, знайшоў Артур Шапэнгаўэр, зьяўляецца Reliefpfeiler (рэльеф + слуп, апора, калёна). Сказы-паліндромы ў нямецкай мове сустракаюцца рэдка, аднак і тут можна пабудаваць больш за сто больш-менш асэнсаваных паліндромных фігураў. Галоўнай перашкодай для стварэньня нямецкіх літарных паліндромаў зьяўляецца нямы гук h, які існуе толькі ў нямецкім правапісаньні.

У нямецкай літаратуры ёсьць некалькі спробаў ужываньня паліндромных словаў у рыфме, што мела месца за некалькі стагодзьдзяў да “вынаходніцтва” паліндромнай рыфмы расейскімі футурыстамі У.Маякоўскім і В.Хлебнікавым. Яшчэ ў XIV  ст. аўстрыйскі паэт Пэтэр Зухенвірт (1320—1395) напісаў доўгі верш, у якім канчатковыя рыфмы заменены на паліндрамічныя словы, такім чынам, chor павінна рыфмавацца з roch (ch лічыцца пры гэтым за адну літару), geb з beg, tan з nat, sib з bis. Усяго 68 радкоў з 73 заканчваюцца словамі, якія адпавядаюць адно аднаму як паліндромы.

Больш цікавым з моўнага і сэнсавага гледзішча зьяўляецца іншы прыклад — вершы з альбома 1755 году, прыведзеныя Р.Кайлем (1893): там пара словаў-паліндромаў gras—sarg (аўтар у свой час пісаў яшчэ cras і sarc) зьяўляецца ключавымі словамі верша.

З сучасных нямецкіх аўтараў да паліндрому часьцей за ўсіх зьвяртаецца Гэрбэрт Пфайфэр (http://metapoetry.narod.ru/poetry/poet15/page44.htm) — аўтар кнігі паліндромных вершаў “Oh, cello voll echo” (“Ох, віялянчэль напоўнена рэхам”, 1993). Аднак сам ён лічыць, што даволі праблематычная ў нямецкай мове паліндрамія (з-за перадачы некаторых гукаў) — выключна гульнёвая форма, якая ня мае большых прэтэнзіяў на што-небудзь апрача гэтага. Хіба што жартоўныя маральныя сэнтэнцыі, дый годзе. Праўда, ня ўсе так думаюць нават у Нямеччыне, дзе літаратары пад уплывам перажытага нацысцкага шоку імкнуцца адмаўляцца ад усяго, што нагадвае пафас прароцтва. Напрыклад, прафэсар Эрыка Грэбэр сьцьвярджае, што паліндром у нямецкай мове пачынаецца з забойства “Mordnilap” (Mord — забойства). У зьмястоўным артыкуле, прысьвечаным пераважна расейскаму паліндрому, яна нагадвае, што не выпадкова артыкул Пфайфэра выйшаў у газэце “Frankfurter Allgemeine” ў першым выпуску пасьля падзеньня Бэрлінскай сьцяны, і адзначае актывізацыю цікаўнасьці да адваротнага слова ў нямецкім грамадзтве.

Згадаем найбольш кур'ёзны прыклад зь нямецкай паліндраміі — верш Гэрбэрта Пфайфэра, які цалкам складаецца з жаночых імёнаў, існых і няісных. Згаданы вышэй украінскі паэт Іван Лучук зрабіў “пераклад” гэтага верша, дзе, побач з рэальнымі ўкраінскімі імёнамі панаўжываў такіх, якімі ўкраінцы ніколі б не ахрысьцілі сваіх дачок. Цікава, што колькасьць імёнаў у абодвух вершах вызначаецца паліндромнаю лічбаю 66.

NUR DU, GUDRUN!

Ade,

Lissi, Salli, Gitte, Biggi, Sara,

Mizzi, Leila, Maia, Karin, Ina,

Jane, Lilli, Minna, Anita,

Irene, Lale, Sigi, Susan, Ines,

Liane, Lea, Lolita, Karola,

Lia, Liv, Elli, Jette, Dolli, Lis,

Babette, Nana, Ida, Nadia,

Nanette, Babsi, Lill, Odette,

Jill, Evi, Laila, Lora, Kati,

Lola, Elena, Ilse, Nina, Susi,

Gisela, Lene, Gia, Tina, Anni,

Milli, Lena, Janin, Ira, Kai,

Amalie, Lizzi, Mara, Siggi,

Betti, Gilla, Sissi, Leda!

Herbert Pfeiffer

ОКРІМ ТЕБЕ — ЩЕБЕТ, МІРКО!

Інна,

Фана, Дара, Ляна, Аніта, Зоряна,

Сяня, Анеля, Тетяна, Мара, Таня,

Аріадна, Віра, Маруся, Леда,

Ніна, Жанна, Аліна, Ніля, Сара,

Мотя, Ліляна, Гата, Надія,

Лора, Ката, Гаяне, Рада,

Ясюня, Еля, Леся, Селя, Лея, Нюся,

Ада, Реня, Агата, Кароля,

Іда, Ната, Ганя, Ліля,

Томар, Ася, Ліна, Ніла, Анна,

Жанін, Аделя, Сура, Марі, Ванда,

Іра, Яна, Тара, Маня, Тетя,

Лена, Яня, Сара, Роза, Тіна,

Аня, Лара, Дана, Фанні!

Перастварыў Іван Лучук

Да паліндрому нярэдка зьвярталіся прадстаўнікі францускай літаратурнай групы “Уліпо” (“Oulipo”), прычым самы доўгі з створаных імі паліндромаў належыць Жоржу Пэрэку (1936—1982). У францускім арыгінале гэты твор складаецца больш чым з 5.000 літараў, а распавядаецца ў ім таксама пра паліндромы. Пачатак і канец тэксту перакладаюцца прыкладна так: “Прачытайце гэты паліндром, які ня мае сабе роўных. Сьнег. Дробязі, — сказаў бы Эркюль. — Грубае пакаяньне — гэта напісаў прыроджаны Пэрэк. Чытаць тугу занадта складана, прачытайце яе наадварот...” — “...Варта толькі памарыць пра такі прымроены скон, і вось ён надыходзіць! Калі ён нясе гэтае пакаяньне прыхавана, то напісанае не абяцае прыбытку: старая вядзьмарка, твая здрада не прынясе шкоды ні берагу, ні прасторы ўдалечыні ад яго”.

Асобна трэба сказаць пра кітайскія паліндромы. Вядомы сіноляг В.М.Аляксееў пісаў у артыкуле “Кітайскі паліндром у яго навукова-пэдагагічным выкарыстаньні”: “Ва ўмовах кітайскай гіерагліфічнай пісьменнасьці й кітайскай гіерагліфічнай мовы мажліва пісаць у любой колькасьці адметныя ўва ўсіх адносінах паліндромы, насычаныя паэзіяй”. Іншы сіноляг — Д.Н.Васкрасенскі — у працы “Кітайскі паліндром і яго жыцьцё ў літаратуры”, адзначаючы існаваньне ў Кітаі “свайго кшталту прэтэнцыёзнага паэтычнага стылю, які атрымаў назву “хуэйвэньці” — “стыль адваротных (кругавых) пісьмёнаў”, піша, што ўзьнікненьне гэтага стылю “зьвязваецца з імёнамі дзьвюх паэтак: жонкі нейкага Су Баюя і паэткі Су Жалань. Гісторыі нараджэньня паліндромных вершаў распаўсюджаны ў літаратуры, на іх будуецца нямала сюжэтаў”.

Праўда, Васкрасенскі часам называе такія вершы “напаўпаліндромнымі”. Хутчэй за ўсё мы тут маем справу з анаграмамі. Мастацтва “паліндрому” адлюстраванае ў рамане XVII ст. “Аповед пра кругавыя пісьмёны”. Гэта нібыта зьдзяйсьненьне яднаньня Неба і Зямлі (“дар неба”). Васкрасенскі, прааналізаваўшы раман, зьвязвае гэтую зьяву з законам “будыйскай прычыннасьці”. Гіерагліфічнае пісьмо найбольш блізкае да пачатковага пісьма. Вядома, што літары ў іншых пісьменствах узьніклі ў выніку эвалюцыі, адыходу ад гіерогліфаў. Гэты факт пацьвярджае меркаваньне, што зьяўленьне паліндромаў у мове, а затым і ў пісьменстве генэтычна зьвязана з пачаткам моўнай дзейнасьці чалавека.

Ува ўсходнеславянскіх народаў цікавасьць да паліндромаў пазначаная ХVІІ стагодзьдзем, парой росквіту літаратурнага барока. Разам зь вершамі ў форме сэрца, труны ці крыжа зьявіліся і славянскія паліндромы. Пачаткам украінскай паліндраміі самі ўкраінскія паліндрамісты лічаць 1691 год, калі паэт эпохі барока Іван Велічкоўскі выдаў зборнік пад назвай “Млеко”. Гэты зборнік, які выступае ў гісторыі ўкраінскай паэзіі практычнай рэалізацыяй тэорыі “кур'ёзнага вершаваньня”, пісаўся, як адзначае сам аўтар у “Прадмове да чытача”, з мэтай “нікоториє значнійшиє штуки поэтицкіє руським язиком виразити, не з якого язика на руський ониє переводячи, але власнею працею ново на подобенство інородних составляючи, а нікоториє і ціле руськіє способи винайдуючи, коториє й іншим язиком ані ся могуть виразити”. Да такіх твораў, якія “іншим язиком ані ся могуть виразити”, належыць і “рак літеральний”, г.зн. паліндром, прадстаўлены ў зборніку “Млеко” наступным вершам:

Анна во дар бо имя ми обрадованна,

Анна дар и мні сін мира данна,

Анна ми мати и та ми манна,

Анна пита мя я мати панна.

Але пасьля эпохі барока ўкраінскі паліндром упершыню пачаў адраджацца толькі ў пачатку 70-х гадоў ХХ ст., калі паэт Уладзімір Лучук напісаў вось такі дзіцячы верш:

На р инок дід Кониран

сіно ніс,

курка — біб, а крук —

сир і рис.

Кіт утік.

Пазьней, пры канцы 80-х, элемэнты паліндраміі выкарыстоўвае ў сваіх вершах ужо ня толькі У.Лучук. Утвараецца нават група “Геракліт”, што расшыфроўваецца як “Голінні ентузіасти рака літерального”. Першая “заява” (дэклярацыя) “Геракліта” была прынятая з нагоды заснаваньня групы 29 верасьня 1991 году ў Кіеве. У заяве, у прыватнасьці, адзначалася: “Бясспрэчна, ня кожная мова прыдатная да паліндромнай творчасьці — павінна ж вызначацца дастатковаю граматычнаю гнуткасьцю, лексычным багацьцем і плястычнымі магчымасьцямі. Усё гэта, на шчасьце, мае ўкраінская мова!” Гэтаю заяваю было пацьверджана, што ўжо існуе цэлая школа ўкраінскага паліндрому: Назар Ганчар, Мікола Лугавік, Іван Лучук, Анатоль Майсіенка, Мікола Мірашнічэнка, Віктар Астап, Косьць Паўляк, Леанід Стрэльнік, Натальля Чарпіта і Міхайла Юрык. Натуральна, што кожны з гэтых аўтараў па-свойму разумее паліндром і мае ўласныя сакрэты яго афармленьня. Але ўсе яны сыходзяцца на тым, што слова для іх — сутворца, суаўтар. Большасьць сёньняшніх украінскіх паліндрамістаў аддае перавагу напісаньню твораў, якія б чыталіся туды і назад суцэльным тэкстам, а не па радках. Вось, напрыклад, адзін маленькі верш Назара Ганчара:

мого бзіка пшик

не ту мала кебету музо

рака розум у тебе каламутен

киш пак і збогом

У канцы 1993 году львоўскія паліндрамісты вырашылі структурна аформіцца ў нешта больш глабальнае, чым суполка “Геракліт”, стварылі Плянэтарную Ўправу Паліндроматворчасьці (скарочана — ПУП) і напісалі адпаведную дэклярацыю:

1. Кожны чалавек — пуп Зямлі.

2. Але толькі адзін горад можа быць пупом Зямлі. Так ужо сталася-склалася, што гэтым горадам ёсьць Львоў.

3. І таму менавіта ў Львове ствараецца Плянэтарная Ўправа Паліндроматворчасьці.

4. Паліндром ёсьць найбольш дасканалым, чыстым і глыбінным выражэньнем паэзіі. Паэзія ж ёсьць сэнсам плянэтарнага існаваньня.

5. Мы ствараем паліндромы, дасьледуем паліндроматворчасьць — ідзем шляхам усё больш поўнага спазнаньня зьявы, імя якой — Паліндром.

6. Кожны жадаючы і здольны можа далучацца да нас.

7. Працяг будзе.

Іван Лучук, Прэзыдэнт ПУП

Назар Ганчар, Генэральны Сакратар ПУП

Тарас Лучук, Тэарэтык ПУП

У Львове, 19 сьнежня 1993.

Сярод украінскіх паліндрамістаў найбольш выбітнай постацьцю зьяўляецца Іван Лучук (http://aup.iatp.org.ua/members/writer.php?id=87). Па-першае, ён піша выключна суцэльныя тэксты-паліндромы. Па-другое ж, ніводзін украінскі паліндраміст, акрамя яго, жанрава не акрэсьлівае сваіх твораў. У Лучука ж ёсьць узоры адычнага жанру — “До оди к волі”; санэтнага — “Сонет — тенос”, “Маг гам”, “Тепер — репет”, “Ії”; трыялетнага — “А ля тріолет”; эпічнага — “Вижив (мо' гекзаметр'ом)”, “Епос і нині сопе”). Па-трэцяе, І.Лучук перакладае паліндромы з іншых моў: са старапольскай (“Cancer” Сімяона Полацкага), зь нямецкай (“Nur du, Gudrun” Г.Пфайфэра), з ангельскай (“Picnic” і “Aid for a Scandinavian Alcoholic” Дж.Ліндана, прычым кожны перапаліндром цікавы па-свойму. Сваю спэцыфіку мае ня толькі кожны перакладны, але і кожны арыгінальны твор з-пад Іванавага пяра.

У 1993 годзе Іван Лучук быў абвешчаны чэмпіёнам украінскага паліндрому. Ягоны найдаўжэйшы паліндром быў зарэгістраваны ў “Книзі рекордів України”. Калісьці найдаўжэйшым украінскім “раком літеральним” быў паліндроман Івана Лучука — “Монстру гурт сном” (651 знак), напісаны ў 1991 годзе. Але гэты рэкорд быў пабіты двойчы: спачатку Назар Ганчар напісаў свой “Левержет” (поўная назва — паліндрамічная: “Молоко бентеж реве левержет небоколом”), складзены з 1.691 знаку (зусім выпадкова колькасьць знакаў “Левержета” супала з годам афармленьня зборніка “Млеко” Івана Велічкоўскага, ад якога, як вядома, вядзецца адлік украінскага “рака літерального”); а потым пабачыў сьвет паліндром “Епос і нині сопе” (1993), зноў такі Івана Лучука — з паліндромнай колькасьцю знакаў — 3.333.

У 1997 годзе ягоныя паліндромы выйшлі асобнай кніжкай, якая зьявілася першай ва ўкраінскім кантэксьце рэалізацыяй канцэптуальнай паліндраміі.

У зборніку “Вирши” малой сэрыі “Библиотеки поэта” прыведзены двуверш, які зьяўляецца адным зь першых вядомых у расейскай літаратуры паліндромаў:

Аки лот и та мати толика

Аки лев и та мати велика.

Некаторыя паліндромы да пачатку ХІХ ст. атрымалі такое шырокае распаўсюджаньне, што фактычна зрабіліся прымаўкамі. “Аки лев велика”, — казалі пра Расею. У фальклёры ў якасьці магічнай замовы-абярога ўжывалася і такая фраза: “Уведи у вора корову и деву!”. А на балаганных прадстаўленьнях скамарохі, лупцуючы адзін аднаго па галаве, казалі: “На в лоб, болван!”.

Гаўрылу Дзяржавіну належыць наступная загадка:

Я разуму уму заря,

Я иду с мечем судия;

С начала та ж я и с конца

И всеми чтуся за отца.

(Царица)

Але ў XVII і ХІХ стагодзьдзях у расейскай літаратуры сустракаліся толькі асобныя паліндромныя радкі. Самы вядомы зь іх, напэўна, “А роза упала на лапу Азора”, прыдуманы Афанасіем Фетам, а пазьней скарыстаны ў казцы Аляксея Талстога “Залаты ключык...”. На пачатку ХХ ст. захапленьне паліндромамі зноў пранікла ў расейскую літаратуру. Дасьледчыкі лічаць афіцыйнай датай нараджэньня рускага паліндрому 1912 ці 1913 год, калі Велімір Хлебнікаў напісаў свой першы паліндромны верш “Перевертень” (http://www.rvb.ru/hlebnikov/tekst/001stihi/057.htm). Дасьледчыкі творчасьці Хлебнікава сьцьвярджаюць, што ў гэтым творы паэт прадказвае ўласную сьмерць. У радку “Горд дох, ход дрог” “горд” — кароткая форма ад “гордый”, “дох” — прастамоўнае “паміраў”, а “ход дрог” — рух дрогаў зь целам нябожчыка. Гэтую здагадку пацьвярджае і наступны радок: “И лежу. Ужели?”

У ліпені 1920 году Велімір Хлебнікаў стварыў першую ў расейскай літаратуры паліндромную паэму “Разин” (http://www.screen.ru/vadvad/Vadvad/Arp/hlb.htm). Калі прароцкі “Перевертень” аўтар дакладна вызначыў як “адбітыя промні будучыні”, то “Разин” узьядноўвае мінулае і сучаснасьць. Гэта — ня першы і не апошні зварот Хлебнікава да асэнсаваньня падзеяў рэвалюцыі й грамадзянскай вайны. “Разину” папярэднічаюць такія паэмы, як “Ночь в окопе” (вясна 1920 г.), “Ладомир” (2 траўня 1920 г.). У 1921 г. напісаны “Ночь перед Советами”, “Настоящее” і “Ночной обыск”. У 1921 г. была напісана яшчэ адна паэма на тэму Разіна — “Уструг Разина”. У шэрагу гэтых паэмаў “Разин” вылучаецца менавіта тым, што погляд Хлебнікава на рэвалюцыю, на выступленьне народных масаў набывае тут яшчэ большую амбівалентнасьць.

Хлебнікаў яшчэ і яшчэ раз пракручвае адзін і той жа сюжэт — прычыны народнага абурэньня, яго наступствы ў мінулым і цяпер. Упартае жаданьне дабрацца да ісьціны прымусіла яго зьвярнуцца да такой формы, у якой, па словах В.Грыгор'ева, “цяжкасьці... нарастаюць лавінападобна”.

Пасьля Хлебнікава ў 20-я гады паліндромам зацікавіліся яшчэ некаторыя расейскія паэты: Валерый Брусаў (вершы “Голос луны” і “В дорожном полусне”, а таксама г.зв. анацыклічныя вершы, інакш кажучы, слоўныя паліндромы), канструктывіст Ільля Сэльвінскі (верш “Город энергий в игре не дорог”), “заумник” Аляксандр Туфанаў (трохчастковы верш-”палиндромон” “На санях в июле”).

У 60-я гады цікаўнасьць расейскіх паэтаў да паліндромаў значна вырасла. Напрыклад, у канцы жыцьця вялікае значэньне адваротным рухам словаў надаваў Сямён Кірсанаў, які сур'ёзна ўспрыняў урокі Хлебнікава. Кірсанаў вызначыў паліндром як “своеасаблівую самарыфму” і напісаў некалькі паліндромных вершаў: “Лесной перевертень”, “Кулинар Лео ел ранний лук” і “ЦИРК “РИЦ” (апошні — у выглядзе цыркавой афішы). Праз паліндром Кірсанаў выходзіць на анаграму. Ягоная паэма “Дельфиниана” (1970) зьмяшчае ў сабе “мову дэльфінаў”, якая складаецца з “наадваротных” словаў, а імёны асобных герояў паэмы ўяўляюць сабой анаграмы біблейскіх імёнаў: Инак — Каин, Ваель — Авель, Амад — Адам, Аве — Ева.

У 60-я гады да паліндрому зьвяртаецца паэт і мастак Мікалай Ладыгін (http://www.screen.ru/ vadvad/Vadvad/Arp/lad.htm) (1903—1975), які жыў у Тамбове. Да пачатку 70-х гадоў ягонае імя робіцца добра вядомым у літаратурных колах, хаця вершы зьяўляюцца ў сталічным друку толькі аднойчы — у разьдзеле “Занимательное языкознание” часопіса “Русская речь” (№ 4, 1970). Прыкладна за 10 гадоў Ладыгін напісаў больш за дзьве з паловай тысячы адваротных радкоў. Пераважна гэта былі тэматычныя вершы, якія паэт імкнуўся ствараць у апісальным ключы, прытрымліваючыся дакладнасьці паліндрамічнага радку.

У другой палове 80-х у Расеі пачынаецца паліндрамічны бум, гэта значыць:

1) паліндромы актыўна і ў вялікай колькасьці друкуюцца (раней гэтага не было);

2) пішуць і друкуюць матэрыялы пра паліндром (раней у такой колькасьці нічога падобнага не было);

3) дзякуючы гэтаму зьяўляюцца новыя аўтары (раней рэдкі пісьменьнік ведаў нават само слова “паліндром”).

Сярод найбольш адметных расейскіх паліндрамістаў двух апошніх дзесяцігодзьдзяў можна назваць такіх аўтараў, як Уладзімір Гершуні (http://www.screen.ru/vadvad/Vadvad/Arp/ger.htm), Міхаіл Крэпс, Уладзімір Пальчыкаў, Дзьмітрый Аваліяні (http://www.screen.ru/ vadvad/Vadvad/Arp/av.htm), Барыс Гальдштэйн (http://www.screen.ru/vadvad/Vadvad/Arp/gol.htm), Сяргей Федзін, Аляксандр Бубнаў, Уладзімір Рыбінскі, Павел і Аляксей Нагорскіх, Барыс Грынберг, Раман Адрыянаў (http://rubtsov.penza.com.ru/palindrom/kb8.htm) і многія іншыя.

Зараз паліндром у Расеі зьяўляецца прадметам ня толькі літаратурнай творчасьці, але і шматлікіх, часта — палемічных, літаратуразнаўчых і мовазнаўчых дасьледаваньняў. У сьнежні 1991 году адбыўся першы фэстываль паліндрому. Выходзяць спэцыяльныя выданьні, прысьвечаныя паліндрому — курскі часопіс “АмфирифмА”, тульская газэта “Кубики букв”, пермскі альманах “Тит” (у 2002 г. два апошнія выданьні аб'ядналіся ў адно) і іншыя. У 2000 годзе выйшла “Антология русского палиндрома ХХ века”. У 1997 годзе Аляксандр Бубнаў абараніў кандыдацкую дысэртацыю па тэме “Моўныя асаблівасьці рускага паліндрому”, а нядаўна і доктарскую, таксама прысьвечаную паліндромам.

Разьвіваюцца і нераспрацаваныя раней жанры паліндромнай літаратуры — такія, напрыклад, як паліндромнае эсэ (“Видеопоэдив” А.Бубнава — пра Сальвадора Далі), паліндромная п'еса (“Жар краж” Паўла Нагорскіх, “Спец и бицепс” Аляксандра Нікіфарава). У альманаху “Тит” існуе рубрыка “Старые сказки на палиндромный лад”, у якой друкуюцца своеасаблівыя паліндромныя перастварэньні вядомых казак: “Калабок”, “Тры парсючкі”, “Рэпка”, “Курачка Раба”, “Воўк і Ліса”, “Церамок” і інш. Далей за ўсіх пайшоў малады калінінградзкі паэт Раман Адрыянаў, які, акрамя казак, ператварыў у паліндромныя паэмы нават Біблію і Эвангельле.

А зараз паглядзім, што такое паліндром з гледзішча саміх паліндрамістаў. Расейскі тэарэтык і практык паліндрому Ўладзімір Паўлаў (ня блытаць з аднайменным беларускім пісьменьнікам) лічыць паліндром увасабленьнем філязофскага закону адзінства і барацьбы супрацьлегласьцяў у выглядзе спалучэньня сымэтрыяў з асымэтрыямі. У.Паўлаў бачыць у мастацтве паліндрому і яшчэ адзін глыбокі філязофскі сэнс, які хаваецца ў яднаньні Захаду і Ўсходу. Бо многія заходнія народы чытаюць тэкст (рамана-германскія, славянскія мовы) зьлева направа і ў сваім чытаньні й разьвіцьці нязьменна набліжаюцца да Ўсходу. А многія ўсходнія народы чытаюць тэкст (арабская і габрэйская мовы) справа налева і ў сваім чытаньні й разьвіцьці нязьменна набліжаюцца да Захаду. А паліндром, такім чынам, сымбалізуе яднаньне Захаду і Ўсходу, спыненьне бессэнсоўных войнаў і супрацьстаяньняў, мірнае суседзтва і існаваньне ўсіх рэлігіяў і народаў на нашай плянэце.

Памятаючы досьвед выкарыстаньня паліндромаў у сярэднявечных “чорных імшах”, Уладзімір Рыбінскі, рэдактар часопіса “Кубики букв”, лічыць, што цяпер, на пачатку трэцяга тысячагодзьдзя, неяк няёмка разважаць пра цёмную ці сьветлую сутнасьць паліндрому: “Здаецца, Сярэднявечча засталося так далёка ззаду, што рэальнае прымяненьне паліндрому для зносінаў зь цёмнымі сіламі можна пакінуць хіба што дзіцячым жахалкам. Не бывае паліндрому (як і любой іншай формы творчасьці) духоўнага ці бездухоўнага, цёмнага ці сьветлага, але бывае духоўны ці бездухоўны аўтар, які стварае ці выкарыстоўвае паліндром адпаведна свайму ўзроўню”, — піша У.Рыбінскі.

Паэт і матэматык Сяргей Федзін разглядае паліндром у кантэксьце камбінаторнай паэзіі, якая зьяўляецца кропкай ці, магчыма, шматкроп'ем перасячэньня фізыкі й лірыкі, лічбы й слова. У такой паэзіі рамка, абмежаваньне робяцца прынцыповай часткай задумы аўтара. Фармальная ідэя, канструкцыя перастаюць быць для яго дапаможным сродкам, становячыся ня менш (а часам і больш) важкай задачай, чым мастацкая. Федзін лічыць паліндром самай папулярнай галіной камбінаторнай паэзіі, бо ў ім рэалізаваная ўтапічная мара чалавецтва: “Заклён двайной плыньню мовы” (В.Хлебнікаў), рэалізаваны ў паліндроме, ператварае “дваякавыпуклы” тэкст у слоўную “машыну часу”. У адным з сваіх творчых маніфэстаў С.Федзін піша: “Натхнёныя вершы, напісаныя ўзаемаадваротна, здаюцца яшчэ больш дасканалымі, слабыя ж — яшчэ больш нікчэмнымі. Дый што з таго, што гэтыя радкі можна прачытаць двойчы (туды і назад), калі іх ня хочацца чытаць і адзін раз!” Расейскі паліндраміст лічыць, што паэтычная каштоўнасьць паліндрому зьніжаецца ў адваротнай прапарцыянальнасьці да яго даўжыні. Федзін не прызнае ні шматрадковых паліндромаў (бо лічыць іх нязграбнымі і нацягнутымі), ні кароткіх (бо яны часта паўтараюцца ў паліндраманаў). “...Калі адзін і той жа, хай сабе і выдатны, радок прыйшоў у галовы розным паэтам, — піша Федзін, — значыцца, гэта не мастацтва, якое ёсьць бесьсьмяротным зьлепкам сьмяротнай індывідуальнасьці. Мы крадзем гэтыя радкі ў неба, а потым недарэчна спрачаемся адзін з адным аб іх аўтарстве. Таму кароткія “дваякавыпуклыя” тэксты не належаць нікому, а значыць, належаць усім. Як формулы. І як зоркі... І нам застаецца толькі спадзявацца на тое, што Бог-Слова даруе нам наша бязглуздае і сьмешнае свавольства”. У сувязі з гэтым С.Федзін прапануе адмовіцца ад аўтарства паліндромных аднарадкоўяў да 6 словаў і падпісваць такія кароткія паліндромы абагуленым псэўданімам НІХТОНІМ.

Літаратурны паліндром мае паралелі ў іншых галінах мастацтва. Людвіг Цік (1773—1853) у сваім “Прынцы Цэрбіна” вяртае дзеяньне тэатральнай п'есы, разьвязка якой прадбачылася, сцэна за сцэнай назад. Падобнае адбылося ў музычным скэтчы (тэкст Марцэліюса Шыфэра, музыка Паўля Гіндэміта), які быў пастаўлены ў 1927 годзе. Гісторыя каханьня, разьвязка якой была прадвызначана, шляхам умяшальніцтва вышэйшай сілы вяртаецца да свайго пачатку. Пры гэтым тэкст і музыка рухаюцца ў адваротным парадку, як і ў п'есе Людвіга Ціка. У музыцы ёсьць і іншыя паралелі. Ужо ў XV і XVI стагодзьдзях францускім і галяндзкім кампазытарам былі вядомыя “рачыныя каноны”, у якіх пасьлядоўнасьць нотаў можна было сьпяваць як у прамым, так і ў адваротным парадку. Моцарту прыпісваюцца чатыры “рачыныя” дуэты для скрыпак, дзе адзін інструмэнт грае мэлёдыю ў адваротным парадку, а другі тую ж пасьлядоўнасьць нотаў грае наадварот. Гэтая кампазыцыя прымушае да вядомых абмежаваньняў у выкарыстаньні нотаў, паколькі пэўныя спалучэньні немагчыма выканаць наадварот.

Увогуле, паліндрамія непасрэдна зьвязаная з музычным мысьленьнем. Прычым з музычным мысьленьнем менавіта ХХ стагодзьдзя, хаця ў музыцы яшчэ з дабахаўскіх часоў вядомы панятак “ракаходу”, г.зн. адваротнага руху, уласьцівага любой кантрапунктычнай сыстэме. Але калі раней мы маглі знайсьці прыклады ракаходнасьці толькі паводле высотнасьці й інтэрвалікі, то сёньня адваротныя рухі ідуць паводле дынамікі, танальнасьці і г.д. Гэтым мы абавязаныя адкрыцьцю і разьвіцьцю сэрыйнай тэхнікі музычнага пісьма (Шонбэрг, Вэбэрн, Бэрг). Супастаўленьне ўзьнікае інтуітыўна. У пошуках пацьвярджэньня зьвернемся да кнігі В.Н. і Ю.Н. Халопавых “Антон Веберн”, якая выйшла ў 1984 годзе (дарэчы, у гэтай кнізе распавядаецца і пра сэрыйнасьць). Клясык “новавенскай школы”, якога вызначала “афарыстычнасьць выказваньня скрайне канцэнтраванай думкі”, Вэбэрн прыходзіць да ідэі “ўзаемаадлюстраваньня”. “У выніку прымяненьня сымэтрыяў, — пішуць дасьледчыкі, — некаторыя творы Вэбэрна набываюць значэньне абсалютнага люстэрка, дзе ўсё ўва ўсім адбіваецца”. А ў эскізах аднаго твору кампазытар вычэрчвае старажытны лацінскі “квадрапаліндром”: “Sator Arepo tenet opera rotas”.

Паліндрамічнасьць, люстранасьць — уласьцівасьць мастацтва наогул. У ХХ стагодзьдзі яна даводзіцца амаль да скрайняй мяжы. Можна прыводзіць прыклады з розных мастацтваў. Свайго кшталту плястычнымі паліндромамі можна назваць творы вядомага францускага скульптара Армана, у якіх звычайныя працоўныя інструмэнты (сякеры, малаткі, абцугі і г.д.), паўтараючыся, максымальна выяўляюць сябе ў сваёй першапачатковай якасьці і ў той жа час уздымаюцца над побытам, сягаючы ў бясконцасьць.

Яшчэ бліжэй апынуўся да ідэі паліндрамічнасьці — ня толькі мастацтва, але і сусьвету — выдатны мастак Казімір Малевіч, які пісаў, што “Чэрап чалавека ўяўляе сабою тую ж бясконцасьць для руху ўяўленьняў, ён роўны сусьвету, бо ў ім зьмяшчаецца ўсё, што ён бачыць у ёй”. Да паліндрамічных можна аднесьці знакамітыя квадраты — чорны і чырвоны, карціну 1918 г. “Коньніца”, 1912 г. — “Дзяўчаты ў полі”, часткі адной з кампазыцыяў “Супрэматызм” 1916 г.

Дасьледчык творчасьці Малевіча Я.Коўтун піша: “У ягоных беспрадметных карцінах, што адмовіліся ад зямных “арыенціраў”, зьнікла ўяўленьне пра “верх” і “ніз”, пра “левае” і “правае” — усе напрамкі раўнапраўныя, як у сусьвеце”.

Такім чынам, паліндрамія, змыкаючыся з такімі зьявамі, як сымэтрыя, матэматычная роўнасьць, сэрыйнасьць у музыцы, прасторавыя вырашэньні ў жывапісе і скульптуры, выходзіць далёка за межы паэтычнай формы. Высокая і верагоднасьць прымяненьня паліндраміі ў стварэньні кампутарных моваў.

Бібліяграфія

1. Антология русского палиндрома ХХ века // Сост. В.Н.Рыбинский; Под ред. Д.Е.Минского; Вступ. ст. А.Б.Канавщикова, Д.Е.Авалиани. — М.: Гелиос АРВ, 2000. — 192 с.

2. Библиография русского палиндрома ХХ века // Ред. и сост. В.Рыбинский. — Тула, 2001. — 40 с.

3. Бирюков С. Наоборот прочтите ропот. Ревизор роз и вер // Зевгма: Русская поэзия от маньеризма до постмодернизма. — М.: Наука, 1994. — Гл. 3—4.

4. Гильде В. Морднилап. Поэзия в зеркале // Зеркальный мир. — М.: Мир, 1982. — С. 61—63.

5. Кацюба Е. (сост.) Первый палиндромический словарь современного русского языка. — М.: ЛИА Р.Элинина, 1999. — 312 с.

6. Лучук І. Паліндромія понад усе // Ніби поезієзнавчі шкіци. — Львів, 1996. — 32 с.

7. Лучук І. Палін дромони / Післямова Т.  Лучука. — Львів: Астрон, 1997. — 40 с.

8. Орел В. Заговор-палиндром // Русская речь. — 1978. — № 3. — С. 158—160.

9. Рыбинский В. Критические заметки по существу диссертации А.Бубнова “Языковые особенности русского палиндрома”. — Тула, 2000. — 20 с.

10. Федин С. Палиндромы // Лучшие игры со словами. — М.: Рольф, 1999. — С. 73—111.

11. Хромов В. Бегущий назад // Наука и жизнь. — 1966. — № 7. — С. 74—77.

12. Хромов В. Палиндромон: игра или закономерный случай звукового распределения? // Наука и жизнь. — 1970. — № 9. — С. 134—135.

13. Grummer G. Spielformen der Poesie. — 1985. — S. 38—40, 109—110.

Гісторыя і тэорыя паліндрому

Лекцыя 2

ГАЛОЎНАЯ | НАВУЧАЛЬНЫЯ ПРАГРАМЫ | ЛЕКЦЫІ | СТУДЭНЦКІЯ ПРАЕКТЫ | КНІГІ | АНАЛІТЫКА | КАНТАКТ